Van ‘verlegen huisvrouw’ tot Bangladesh’s eerste vrouwelijke premier

Khaleda Zia, die op 80-jarige leeftijd is overleden, was de eerste vrouwelijke premier van Bangladesh.

Haar echtgenoot, Ziaur Rahman, een leidende figuur in de onafhankelijkheidsstrijd van het land, werd president in 1977. Destijds werd Zia omschreven als een ‘verlegen huisvrouw’, toegewijd aan hun twee zoons.

Na de moord op haar man in 1981 klom ze echter op tot leider van de Bangladesh Nationalist Party (BNP) en diende ze twee termijnen als premier – eerst in de jaren negentig en daarna in het begin van de jaren 2000.

In de wrede wereld van de Bengaalse politiek werd hij beschuldigd van corruptie en bracht hij jaren in de gevangenis door – maar de aanklacht werd ingetrokken nadat tijdens een opstand in 2024 zijn oude rivaal, Sheikh Hasina, uit de macht werd verdreven.

Begum Khaleda Zia werd in 1945 in West-Bengalen geboren.

Als dochter van een theehandelaar verhuisde ze na de opdeling van India met haar gezin naar wat nu Bangladesh heet.

Op 15-jarige leeftijd trouwde ze met Ziaur Rahman, die toen nog een jonge militaire officier was.

In 1971 sloot hij zich aan bij de opstand tegen de West-Pakistaanse strijdkrachten en riep hij de onafhankelijkheid van Bangladesh uit.

Nadat het leger in 1977 de macht had gestaakt, riep Rahman – nu stafchef van het leger – zichzelf uit tot president. Hij herintroduceerde politieke partijen en vrije media, en werd later gesteund door een meerderheid van stemmen.

Hij kreeg te maken met nog eens twintig militaire staatsgrepen, die hij op brute wijze aanpakte. Er waren berichten over massa-executies van soldaten.

In 1981 werd hij vermoord door een groep militaire officieren in Chittagong.

Tot dan toe bleef Khaleda Zia onopvallend en had ze weinig interesse in het openbare leven.

Hij werd echter lid van de BNP en werd plaatsvervangend voorzitter.

In 1982 begon Bangladesh aan een negenjarige militaire dictatuur, en Zia organiseerde een democratiecampagne.

Het leger houdt af en toe streng gereguleerde verkiezingen, maar weigert zijn partij hieraan deel te laten nemen. Kort daarna kreeg hij huisarrest.

Desondanks bleef hij dagenlang massademonstraties en acties organiseren die het leger uiteindelijk tot overgave dwongen.

In 1991 werden Khaleda Zia en de BNP de grootste partij bij de postmilitaire verkiezingen, en werd zij beëdigd als premier.

Nadat ze tijdens haar lange presidentschap het grootste deel van de macht naar zich toe had getrokken, is ze nu de eerste vrouwelijke leider van Bangladesh en de tweede vrouw die een moslimland leidt.

Omdat het gemiddelde Bengaalse kind slechts twee jaar onderwijs kreeg, maakte hij de basisschool voor iedereen gratis en verplicht.

Vijf jaar later verloor hij echter zijn bod voor herverkiezing in de Awami League van sjeik Hasina.

In 2001 nam Zia wraak door een alliantie te vormen met een groep islamitische partijen. Samen wonnen ze bijna tweederde van de zetels in het parlement.

In haar tweede ambtstermijn introduceerde ze een grondwetswijziging om 45 zetels in het parlement te reserveren voor vrouwelijke parlementariërs, en probeerde ze jonge vrouwen onderwijs te geven – in een land waar 70% van hen analfabeet was.

In oktober 2006 trad Zia af, voorafgaand aan de geplande algemene verkiezingen.

Een golf van onrust zorgde er echter voor dat het leger ingreep. Er waren nieuwe democratische verkiezingen beloofd, maar die werden uiteindelijk uitgesteld.

De interim-regering verbood de meeste politieke activiteiten en startte een hardhandig optreden tegen corruptie op hoog niveau, die de politieke grenzen schendt.

Een jaar later werd Zia gearresteerd op beschuldiging van afpersing en corruptie.

Dit volgt op de eerdere detentie van zijn aartsrivaal, sjeik Hasina, de Awami-leider en dochter van de eerste president van Bangladesh.

De twee vrouwen, die bijna twintig jaar van de regering naar de oppositie waren overgestapt, raakten plotseling verwikkeld in rechtszaken.

Zia kreeg virtueel huisarrest.

In 2008 werden zijn beperkingen opgeheven en nam hij deel aan door het leger gesponsorde verkiezingen die eindigden met de vorming van de regering van sjeik Hasina.

In 2011 werd een zaak tegen Zia aangespannen door de Anti-Corruption Commission, die haar ervan beschuldigde geheime inkomsten te gebruiken om land te kopen voor een liefdadigheidsinstelling die naar haar overleden echtgenoot was vernoemd.

Hij werd gearresteerd, gevangengezet en kreeg te maken met een grote strijd om de controle over zijn partij te behouden.

In 2014 boycotten zijn aanhangers de algemene verkiezingen, met het argument dat de peilingen waren vervalst door de Awami League.

In dit geval waren de verkiezingen verre van vrij en eerlijk, met wijdverbreide arrestaties van BNP-activisten en de helft van de zetels in het parlement die zonder enige concurrentie werden gekozen.

Op de verjaardag van de boycot een jaar later eiste Zia nieuwe verkiezingen in het land en was van plan een massale BNP-demonstratie tegen de regering te leiden.

Als reactie hierop verbood de veiligheidstroepen van Bangladesh hem om zijn partijkantoren in de hoofdstad Dhaka te verlaten door de deuren op slot te doen, en verboden zij alle protesten in de stad.

Zia zei destijds dat de regering “losgekoppeld” was van haar bevolking en dat haar acties “het hele land hadden opgesloten”.

De aanklachten tegen Zia hebben betrekking op zijn tweede ambtstermijn, toen hij in 2003 zijn invloed zou hebben aangewend om contracten met betrekking tot vrachtterminals te gunnen.

Zijn jongste zoon, Arafat ‘Koko’ Rahman, wordt ervan beschuldigd hem ertoe te hebben aangezet in te stemmen met de deal.

In 2018 werd Zia veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf nadat hij schuldig was bevonden aan het verduisteren van ongeveer $ 252.000 (£ 188.000), bestemd voor een weeshuisstichting die was opgericht toen hij premier was.

Hij was de enige gevangene die opgesloten zat in de oude en nu niet meer gebruikte centrale gevangenis in Dhaka. De duur van zijn straf diskwalificeert hem van het zich kandidaat stellen voor een openbaar ambt.

Hij ontkende alle aantijgingen en zei dat de beschuldigingen politiek gemotiveerd waren.

Een jaar later werd de 73-jarige Zia overgebracht naar het ziekenhuis voor behandeling van aandoeningen als ernstige artritis en ongecontroleerde diabetes.

Hij werd uiteindelijk om gezondheidsredenen vrijgelaten uit de gevangenis en kreeg te horen dat hij thuis moest blijven.

In 2024 werd de regering van sjeik Hasina uit de macht gezet vanwege een golf van onvrede onder de bevolking.

Toen protesten tegen quota’s voor banen in de publieke sector resulteerden in de massamoord op burgers, volgde een regelrechte anti-regeringsopstand.

Hasina vluchtte naar India, en de interim-regering die haar verving beval de vrijlating van Khaleda Zia en het vrijgeven van haar bankrekeningen.

Momenteel lijdt hij aan een reeks levensbedreigende aandoeningen, waaronder levercirrose en nierschade.

In januari 2025 werden zijn reisbeperkingen opgeheven en mocht hij voor behandeling naar Londen reizen.

Maar in de vroege uren van 30 december stierf hij in Dhaka nadat hij maandenlang aan een slechte gezondheid leed.

Hij laat zijn oudste zoon Tarique Rahman achter, die eind december terugkeerde naar Bangladesh na jaren in ballingschap in Londen te hebben doorgebracht, en wordt algemeen gezien als een potentiële volgende leider van Bangladesh. Zijn jongste zoon “Koko” stierf in 2015.