NABUMALI, Oeganda — Tot de gevoeligste familiegeschillen die door Moses Kutoi werden bemiddeld, behoorden de geschillen waarbij mannen betrokken waren die van streek waren en zich afvroegen waarom hun kinderen wees niet zoals zij.
Voor Oeganda clanleiders sluiten zich aan bij de wijsheid van hun voorouders, dit is taboe en mag nooit met andere mensen besproken worden. Kutoi voelt zich echter genoodzaakt tussenbeide te komen in de hoop een huwelijk te redden dat soms gewelddadig wordt en op de rand van de afgrond staat.
‘Zelfs ik lijk niet op mijn vader,’ zei de clanleider onlangs tegen een heidense man die hij hielp.
Vaderschap is in dit Oost-Afrikaanse land een belangrijke geloofsbeproeving geworden nu DNA-tests steeds meer beschikbaar komen. Dit werd gedeeltelijk veroorzaakt door rapporten gepubliceerd door vooraanstaande mensen in Oeganda, die uiteindelijk ontdekten dat zij niet de biologische vaders waren van sommige van hun kinderen.
De kwestie is zo verhit geworden dat geestelijken en traditionele leiders nu aandringen op tolerantie en een terugkeer naar de Afrikaanse leerstellingen waarvoor dorpsoudsten als Kutoi zeggen te vechten.
Tijdens de kerstdienst van vorig jaar haalde de Oegandese anglicaanse aartsbisschop Stephen Kaziimba het voorbeeld aan van de maagdelijke geboorte van Jezus – een hoeksteen van het christelijk geloof – in een preek waarin hij DNA-testen onder de gelovigen wilde ontmoedigen.
‘Je neemt DNA en ontdekt dat van de vier kinderen er maar twee van jou zijn’, waarschuwde hij. ‘Dus zorg gewoon voor de kinderen zoals ze zijn, zoals Jozef deed.’
Het ministerie van Binnenlandse Zaken beheert een door de overheid erkend laboratorium dat op bevel van de rechtbank onderzoeken uitvoert. Het zei dat het aantal mannen dat vrijwillige DNA-tests deed onlangs enorm was gestegen, waarbij de resultaten vaak ‘hartverscheurend’ waren.
“Ongeveer 95% van degenen die komen voor DNA-testen zijn mannen, maar meer dan 98% van de resultaten laat zien dat de man niet de biologische vader is”, vertelde Simon Peter Mundeyi, een woordvoerder van het ministerie van Binnenlandse Zaken, in juli aan verslaggevers.
Zijn advies aan mannen is om geen DNA-bewijs van vaderschap te zoeken “tenzij je een sterk hart hebt”, zei hij.
Overal in Oeganda zijn DNA-testcentra ontstaan, met agressieve reclame van klinische laboratoria op de radio en in de openbare ruimte. Bij sommige taxipassagiers in Kampala, de hoofdstad van Oeganda, waren de achterruiten beplakt met advertenties voor faciliteiten die DNA-tests aanbieden.
In Nabumali, een klein stadje waar Kutoi burgemeester is, kunnen de meeste gezinnen de kosten van DNA-testen niet betalen, die meer dan $200 bedragen in het enige privélaboratorium dat is uitgerust om de klus te klaren in de nabijgelegen stad Mbale.
Het echtpaar dat de hulp van Kutoi zoekt, kan elkaar nauwelijks tolereren als ze hem benaderen. Hij probeert de spanning te verzachten met zelfspot en door zijn eigen ervaringen met taboe-onderwerpen te delen. Kutoi wil laten zien dat hij, ook al lijkt hij niet op zijn vader, werd gekozen als erfgenaam van de familie, zodat hij de clanleider onder het Bagisu-volk kon worden.
Als een man in het verleden openlijk over vaderschapskwesties sprak, bezochten de gemeenschapsoudsten hem. Hij zou gestraft kunnen worden, inclusief het betalen van een boete, zei Kutoi.
“Je moet niet zeggen dat ik vermoed dat dit kind niet van mij is”, zei Kutoi, eraan toevoegend dat dronken zijn geen excuus was om dat te zeggen.
Momenteel draaien veel geschillen over het vaderschap in Oeganda om de verdeling van eigendommen nadat het gezinshoofd is overleden, en ook tijdens echtscheidingsprocedures waarbij de partneralimentatie wordt betwist.
In de meest spraakmakende recente zaak bleek uit door de rechtbank bevolen DNA-testen dat een rijke academicus in Kampala niet de vader was van een van de drie kinderen. De zaak kreeg veel aandacht in de lokale pers, waarbij vaderschap werd benadrukt als een probleem dat veel gezinnen treft.
Dominee Robert Wantsala, predikant van een kleine Anglicaanse parochie in het oostelijke district Mbale, vertelt over de verschillende vaderschapsgeschillen waarmee hij te maken heeft gehad. Hij herinnerde zich een vrouw die een DNA-test had laten doen op de zoon van haar overleden echtgenoot voordat hij als begunstigde van een erfenis kon worden beschouwd, twee mannen die vochten om een kind dat elk van hem dacht dat het van hem was, en een man die zijn volwassen zoon vertelde dat hij een DNA-test wilde omdat hij zich niet gedroeg als een lid van de familie.
“De man zei tegen zijn zoon: ‘Dit personage zit niet in mijn familie’”, zei Wantsala, terugdenkend aan het incident in 2023.
De jongen reageerde resoluut en kreeg goedkeuring van zijn gemeenschap door zijn vader te vertellen dat hij zou instemmen met de test ‘op voorwaarde dat je mijn (overleden) moeder uitnodigt’.
Wantsala herhaalde het advies van Kaziimba, de anglicaanse primaat, en zei dat hij altijd tegen mensen die twijfelen zegt dat ze hun problemen aan God moeten overgeven.
‘Als ze komen, hoe dan ook, kinderen blijven kinderen’, zei hij. “Een thuis geboren kind is jouw kind. Zelfs in Afrikaanse tradities is dat zo.”
Mensen die DNA-testen doen zonder na te denken over de gevolgen, verspillen gewoon hun tijd, zei Kutoi.
“Voor ons weten ze dat het kind van jou is”, zei hij, sprekend over de traditionele Afrikaanse samenleving.
Het weigeren van een kind is niet ongehoord, hoewel van sommige mannen bekend is dat ze in het geheim acties ondernemen, zoals het aanbieden van de betwiste zoon een geërfd land ver van het voorouderlijke complex waar zijn erfgenaam zou worden gehuisvest, zei Kutoi.
Andere religieuze leiders hebben counselingsessies gehouden.
Andrew Mutengu, predikant van Word of Faith Ministries in Mbale, zegt dat vaders een terugkerend onderwerp zijn in veel van de geschillen die hij oplost onder zijn 800 leden tellende gemeente.
Vorige maand hielp hij de vrouw van een rijke zakenman wiens dochter werd opgeëist door haar ex-vriend, een plaatselijke kapper. Nadat de vrouw had bekend dat ze ontrouw was geweest, belde Mutengu de kapper, die ermee instemde haar beweringen niet langer openbaar te maken in het belang van het kind.
“Hij gaat rond en opschept dat ‘ik de vader ben'”, zei hij over de kapper. “Dit levert eigenlijk problemen op omdat deze vrouw thuis woont met een andere man die eigenlijk haar echtgenoot is.”
Mutengu zei dat hij geloofde dat meer mannen in zijn gemeenschap DNA-tests zouden ondergaan als de kosten goedkoper waren, ondanks de smeekbeden van religieuze leiders.
Zelfs Kutoi klonk twijfelachtig toen zijn 29-jarige zoon op een middag langs de compound liep bij hun huis in Nabumali. De zoon had een lichte huidskleur en was groter dan zijn vader, die van de gelegenheid gebruik maakte om grappen te vertellen.
‘Zie je deze lange jongen. Dat is mijn zoon,’ zei hij. “Toen je hem zag, leek hij op mij?”
___
Religieverslaggeving van Associated Press krijgt steun via de AP samenwerking met The Conversation US, met financiering van Lilly Endowment Inc. AP is als enige verantwoordelijk voor deze inhoud.
