Recensie ‘The Secret Agent’: Braziliaans politiek drama balanceert woede met lachen

Gevuld met seks en dood tuurt ‘The Secret Agent’ in het verleden om het heden te begrijpen. De nieuwste film van de veelgeprezen Braziliaanse schrijver-regisseur Kleber Mendonça Filho beginnend met een lijk en eindigend met een elegie voor een ander lijk. Tussendoor vertelt deze film het verhaal van een gewone man die eind jaren zeventig verstrikt raakte in de politieke chaos van Brazilië. Deze prijswinnaar uit Cannes is fel serieus en duister grappig en heeft misschien het gevoel van een thriller, maar Mendonça Filho draait af en toe het script om door brutale knipoogjes naar domme B-films toe te voegen – of willekeurige coed-scènes in de bioscoop. “The Secret Agent” is niet bijzonder ingewikkeld, maar ontvouwt zich in plaats daarvan geleidelijk, waarbij de volledige betekenis onduidelijk blijft totdat de filmmakers uiteindelijk bijna 50 jaar verder gaan en de laatste puzzelstukjes op hun plaats leggen.

Wagner Moura speelt Armando, die begin 1977 de stad Recife binnenrijdt. Als hij stopt bij een verlaten benzinestation, ziet hij een lijk op de grond liggen, het lichaam nauwelijks bedekt door karton. Het stond er al een hele tijd, vertelde een medewerker hem meteen. Misschien komt de politie het uiteindelijk wel ophalen. Op dat moment arriveert de politie, maar ze zijn hier niet om de overledene te zoeken; ze schudden Armando liever af voor steekpenningen. Mendonça Filho, die eerder een enigszins westerse film mede regisseerde “Bakurau,” Dat is ook een kritiek op de ongelijkheid en het kolonialisme, die ons alles vertelt wat we moeten weten over de tijdsperiode die we gaan betreden. Welkom in de realiteit onder een meedogenloze dictatuur: het leven is goedkoop en je staat er alleen voor.

Armando hoefde er niet aan herinnerd te worden. Hij is feitelijk op de vlucht en gebruikt de naam Marcelo als alias om zich te verbergen voor de autoriteiten die naar hem op zoek zijn. Hij was vroeger wetenschapper, maar op dat punt in zijn leven stortte hij in, zoals we uit hartverscheurende flashbacks zullen leren, waardoor hij gedwongen werd zijn identiteit te veranderen en te overwegen Brazilië te ontvluchten. Maar eerst moet Armando zijn zoontje Fernando (Enzo Nunes) terugnemen, die bij de ouders (Carlos Francisco, Aline Marta) van zijn geliefde overleden vrouw Fátima woont. Hij komt er al snel achter dat er een huurmoordenaar is ingehuurd om hem te vermoorden in opdracht van de corrupte handlanger van de regering tegen wie hij vecht. Armando doet meestal technologisch onderzoek; nu moest hij een prijs op zijn hoofd betalen.

‘The Secret Agent’, dat in Cannes prijzen voor regie en acteren won, zet Mendonça Filho’s voorliefde voor het mixen van genres voort. Zijn films weigeren zich te gedragen en maken ruimte voor zowel groteske als grimmige reflecties op onderdrukking door de overheid. (Overigens waarschuwt de openingstitel ons dat de film zich afspeelt tijdens “een periode van grote criminaliteit.”) Net-out-cultacteur Udo Kier maakt een optreden – zijn tweede in een Mendonça Filho-film – die alleen maar de onvoorspelbaarheid van “Secret Agent” benadrukt en, met terugwerkende kracht, zijn sympathie voor de geesten die onder ons rondlopen. Het verhalende avontuur komt naar voren wanneer de actie plotseling naar het heden verschuift terwijl de jonge vrouwen luisteren naar de cassette-opname van onze hoofdpersoon. Deze verrassende uitweidingen zullen geleidelijk uitmonden in belangrijke subplots, waardoor Mendonça Filho een thematische brug kan slaan tussen verleden en heden.

Met iets meer dan twee en een half uur wordt de film gaandeweg opgebouwd en worden nieuwe bijpersonages geïntroduceerd met hun eigen geschiedenis. We ontmoeten Armando’s medevluchtelingen, allemaal ontspannend in een appartementencomplex onder toezicht van een koppige matriarch (Tânia Maria). Hij neemt zijn geliefde (Hermila Guedes) mee terwijl hij de confrontatie aangaat met Fátima’s behoedzame ouders, die hun schoonzoon ervan verdenken een affaire te hebben gehad terwijl zij nog leefde. Mendonça Filho investeert zelfs tijd in ingehuurde misdadigers (Gabriel Leone, Roney Villela) die eropuit worden gestuurd om Armando in elkaar te slaan.

Dit panoramische overzicht geeft ‘The Secret Agent’ een romanistisch tintje, ook al ondermijnt het soms de procedure. Niettemin voegt deze aanpak textuur toe aan de filmset tijdens Carnaval, wat het laagste punt is van de opwinding van het festival vergeleken met de creatieve opwinding die er te zien is. De film viert niet alleen ‘Jaws’ – een wereldwijd fenomeen – maar ook voorzien van een terugkerend en slim haaienmotief. Braziliaanse popsongs sieren de soundtrack en strijden om ruimte naast het Chicago Schmaltz-epos ‘If You Leave Me Now’. Een afgehakt been veroorzaakt grote schade en een kat met drie ogen komt langs. Keer op keer zien we flarden van mysterieuze hedendaagse verhaallijnen waarin de ijverige onderzoeker Laura Lufési de beproeving van Armando bestudeert, waarbij zijn verhaal van wanhoop wordt afgedaan als eeuwenoude geschiedenis.

Als Mendonça Filho het beeld overdreef, was het een passende berisping voor het wrede regime dat zijn stem probeerde te onderdrukken. Hij vindt een waardige partner in Moura, die de krachtige sexappeal en de gedempte droefheid belichaamt van een principieel individu in een gek geworden wereld. Charmant en toch spookachtig, Armando mag dan gebrekkig zijn, maar zijn verzet maakt hem tot een onwillige held. De film rouwt om alle politieke strijders van wie we de namen nooit te weten komen, ondanks het luchtige commentaar. Zelfs als de thriller zijn verrassende, tijdveranderende epiloog bereikt, is de houding van Mendonça Filho er een van zowel berusting als woede. Onze hedendaagse verschrikkingen zullen zeker het nieuws van gisteren worden. ‘The Secret Agent’ suggereert dat we die stemmen uit het verleden niet moeten laten zwijgen. Er zijn nog steeds dingen die ze ons willen vertellen.