HENRY Ford arriveerde niet per ongeluk in het Amazonegebied, maar door ambitie, samen met een industriële reus die het regenwoud naar zijn hand wilde zetten.
Wat hij bouwde was gedurfd, vreemd en verwoestend: Fordlandia, een fantasie uit het Midwesten die op de oevers van de Tapajós-rivier neerstortte.
Ford had bijna twintig jaar en meer dan 20 miljoen dollar (vandaag ruim 200 miljoen dollar) in het bos gestort. Maar hij zette nooit een voet in Fordlandia.
Dit was bedoeld om goedkoop rubber te verkrijgen en ‘Amerikaanse waarden’ te verspreiden.
Maar in plaats daarvan bleek het een van de meest spectaculaire bedrijfsfaillissementen van de 20e eeuw te zijn.
In de jaren twintig produceerde de Ford Motor Company miljoenen auto’s.
Rubber, de levensader van banden, werd gecontroleerd door Britse plantages in Azië, en de prijzen stegen enorm.
De oplossing van Ford was om uit het monopolie te stappen en rubberbomen te planten waar ze vandaan kwamen.
Hij kocht meer dan zes miljoen hectare Amazonewoud en begon de grootste rubberplantage ter wereld aan te leggen – en een modelstad die zijn naam zou dragen.
Op zijn hoogtepunt groeide Fordlandia uit tot meer dan 7.000 inwoners, met 800 huizen naast elkaar als een Amerikaanse buitenwijk in de tropen.
Een school, ziekenhuis, houtzagerij, energiecentrale en zelfs een zwembad zorgen ervoor dat de buitenpost op een boomtown lijkt, tenminste van een afstandje.
Ford wilde niet alleen rubber. Hij wilde een beschaving opbouwen.
Hij verklaarde in 1928: “We zijn niet naar Zuid-Amerika gegaan om geld te verdienen, maar om dat prachtige en vruchtbare land te helpen ontwikkelen.”
Wat volgde was een buitengewone poging om delen van Brazilië om te vormen tot een klein Amerikaans stadje.
Uit de bossen verrezen geprefabriceerde huizen gemaakt van dakspaan, verzorgde trottoirs, energiecentrales, ziekenhuizen, golfbanen, bibliotheken en bioscopen.
Straten werden aangelegd met rasters, Engels werd aangemoedigd en alcohol werd verboden.
Van de arbeiders – zowel Amerikaanse als Braziliaanse – werd verwacht dat ze samen poëzie voordragen, dansen en zingen.
En in de entertainmentkamer worden Hollywood-films vertoond te midden van de wijngaarden en de hitte.
Fords obsessie met lifestyle-techniek groeide alleen maar.
Hij verbood vlees helemaal en legde zijn vegetarische idealen op aan een beroepsbevolking die in een regio woonde die afhankelijk was van vis en wild.
Voedsel werd een dagelijks probleem toen de arbeiders klaagden dat de kantine eten serveerde dat flauw en weinig eiwitten bevatte, en niet geschikt was voor mannen die in de hitte van de jungle werkten.
Ford beval de arbeiders zelfs om in hun vrije tijd poëzie te lezen, een vreemd mandaat dat een van de meest gehate regels in de hele buitenpost van de jungle werd.
Fordlandia wordt verondersteld een ordelijke, morele en efficiënte gemeenschap te zijn.
Maar in plaats daarvan wordt het een snelkookpan en komt het rubber er nooit uit.
De stad zelf werd in tweeën gesplitst. Boven op de heuvel huisvest de ongerepte ‘Villa Americana’ Amerikaanse managers in nette huizen met stromend water.
Beneden leven de meeste Braziliaanse arbeiders in eenvoudige hutten, afhankelijk van waterbronnen en vaak zonder voedsel, in een hiërarchie die lang vóór de onrust diepe wrok opwekte.
Ford, die bekend stond om zijn ongeïnteresseerdheid in botanici, plantte jonge bomen in nette rijen – net als de rubberbomen die niet in de Amazone mogen worden geplant.
De plantage werd getroffen door de ziekte, en de weinige bomen die het overleefden produceerden bijna geen latex.
Malaria plaagde de beroepsbevolking en in 1930 explodeerde de wrok.
De arbeiders bestormden het café, vernielden apparatuur, gooiden voertuigen omver en achtervolgden de manager naar de kade.
De leidinggevenden vluchtten per boot en smeekten Juan Trippe van Pan Am om Braziliaanse troepen in te vliegen om de orde te herstellen.
Veel werknemers waren al bezweken voor de verstikkende regelgeving van Ford.
Slechts acht kilometer verderop bouwden ze een onofficiële ontsnappingsstad met een groep bars, clubs en zelfs een bordeel, waar de drank rijkelijk vloeide en de puriteinse regels van Ford verdwenen zodra de avond viel.
Maar Fordlandia wankelde.
Onder manager Archibald Johnston werden de straten geplaveid, werden huizen voltooid en bloeide het entertainmentcomplex.
Voor een moment kwam de utopische droom tot leven. De rubbercrisis is echter nooit verdwenen.
Een tweede plantage, Belterra, bood enige hoop, maar na tien jaar had deze slechts 750 ton geproduceerd – ver beneden de doelstelling van Ford van 38.000 ton.
Het experiment van Ford in Brazilië zag er nog slechter uit vergeleken met de aanvankelijke beloften: een enorme plantage van 3,5 miljoen rubberbomen, bedoeld om van de Amazone de persoonlijke fabriek van Ford te maken.
In plaats daarvan zorgen bladschimmel, ongedierte en slechte bodemgesteldheid ervoor dat tuinen onvolgroeid, ziekelijk en bijna nutteloos zijn.
Ondertussen botst de ‘Amerikaanse manier van leven’ op de arbeidsmarkt voortdurend met de realiteit van Amazon.
Restrictieve diëten, ploegendiensten van 9.00 tot 17.00 uur in zinderende hitte, een verbod op sterke drank en verwachtingen van gedrag uit het Midwesten zorgden voor constante spanningen.
Sommige managers gingen ten onder, sommigen verdronken zelfs in de storm.
Arbeiders in Brazilië, aangetrokken door lonen en beloften, leden onder wrede omstandigheden en tropische ziekten.
Ford betaalde 35 cent per dag, ruim boven het lokale loon, en zorgde voor gratis gezondheidszorg en huisvesting.
Maar geen enkele hoeveelheid contant geld kan het slopende harde werk, de rigide routines of het gevoel verzachten dat de bedrijfsstad minder utopisch en dictatorialer is dan een golfbaan.
Tegen het einde van de Tweede Wereldoorlog had Ford – ouder en ziek – zijn droom verwezenlijkt.
Zijn kleinzoon, Henry Ford II, kwam snel in actie om de verliezen van het bedrijf te beperken.
In 1945 werden Fordlandia en Belterra tegen lagere prijzen terugverkocht aan Brazilië.
Amerikaans personeel vertrok ’s nachts en liet roestende machines, rottende huizen en de iconische watertoren – het Ford-logo vervaagd – achter om toezicht te houden op het fiasco.
De stad stierf niet plotseling, maar vervaagde gedurende een lange en langzame tijd.
In de loop der decennia daalde de bevolking onder de 100 mensen.
De lokale bevolking doorzoekt verlaten winkels, verlaten fabrieken en kapotte apparatuur terwijl het regenwoud weer binnendringt.
Begin jaren 2000 was Fordlandia een spookstad, een verzameling gezinnen die buiten het elektriciteitsnet leefden in eeuwenoude Amerikaanse huizen, een bos dat alles opslokte.
Ziekenhuizen zijn leeg, fabrieksonderdelen worden weggegooid voor schroot en golfbanen keren terug naar wilde struiken.
Maar het verhaal eindigt niet met totale vernietiging.
Momenteel wonen er ongeveer 3.000 mensen in Fordlandia.
De meesten van hen zijn er niet voor de geschiedenis – ze zijn er voor het werk, het leven en de fundamentele zaken van een moderne stad in het Amazonegebied.
De oude huizen van Amerika staan er nog steeds en de watertoren torent er nog steeds bovenuit.
Fordlandia werd opgevat als de ultieme mix van industriële macht en social engineering.
Het was de poging van een miljardair om het kapitalisme en de Amazone-jungle te temmen. Maar beide waren niet succesvol.
