Een ‘brujo’, ‘goochelaar’, ‘sociaal brandstichter’ en ‘vader van het Chicano Theater’ – dit zijn slechts enkele van de bijnamen die Luis Valdez tijdens zijn decennialange carrière heeft gekregen. De 85-jarige filmmaker en toneelschrijver is verantwoordelijk voor ‘La Bamba’ en ‘Zoot Suit’, films die een generatie Latino’s hebben grootgebracht en nu als klassiekers worden beschouwd – beide zijn opgenomen in de National Film Registry van de Amerikaanse Library of Congress.
Valdez bracht een beweging op gang en bracht Chicanos van de Californische velden waar hij opgroeide werkend naar podia en schermen over de hele wereld. Zijn verhalen verschuiven het kader en plaatsen ons in de voorhoede van het Amerikaanse verhaal, waardoor we onze dromen, angsten en worstelingen op ons teruggekaatst kunnen zien. In de komende documentaire van David Alvarado, “American Pachuco: The Legend of Luis Valdez”, is het de beurt aan de beroemde verhalenverteller aan de andere kant van de lens.
De film volgt het begin van Valdez als zoon van een migrerende landarbeider in Delano, Californië, tot aan zijn vroege dagen in het theater van El Teatro Campesino – een reizende performancegroep die samenwerkte met Cesar Chavez om de landarbeidersgemeenschap te mobiliseren en het bewustzijn over stakingen en vakbonden te vergroten door middel van sketches en toneelstukken. Door volkshumor, satire en Mexicaanse geschiedenis te combineren, breidde hun werk zich later uit met commentaar op de oorlog in Vietnam, racisme, ongelijkheid en de Chicano-cultuur in bredere zin.
De documentaire, verteld door Edward James Olmos, die in 1981 als de enigmatische pachuco met een moordzuchtige inslag en een zilveren tong verscheen in ‘Zoot Suit’, werd vorig jaar bekroond met de Library of Congress Lavine/Ken Burns Prize for Film.
De Los sprak met Olmos en Alvarado voorafgaand aan de première van de film donderdag op het Sundance Film Festival 2026.
Dit interview is voor de duidelijkheid licht bewerkt.
David, wat was jouw introductie tot Luis’ werk? En welke impact heeft dit op jou als filmmaker?
David Alvarado: Ik ben opgegroeid met het kijken naar shows als “La Bamba” met mijn vader, en het maakte een enorme indruk op mij, maar in die tijd kende ik als kind de naam Luis Valdez niet echt. In 2006 studeerde ik aan de Universiteit van Noord-Texas en ontving ik een Hispanic Scholarship Award. Tijdens de viering hield Luis een toespraak en ik werd weggeblazen. Ik was een jonge aspirant-filmmaker die probeerde films te leren maken, en iemand zoals ik stond op het podium en vertelde een verhaal over hoe hij daar terechtkwam. Ik voel me erg geïnspireerd en draag het altijd bij me. In 2021 stond ik op het punt in mijn carrière waarop ik deze wetenschaps- en technologieverhalen vertelde, en ik vond het geweldig, maar ik wilde iets persoonlijkers doen. Ik denk terug aan Luis Valdez. Waar is het verhaal? Dus nam ik contact met hem op en zo begon het allemaal.
Meneer Olmos, uw doorbraak kwam met de rol van El Pachuco in “Zoot Suit”, eerst in het toneelstuk en daarna in de film. Wat is je eerste indruk van dit verhaal?
Edward James Olmos: Ik herinner me dat ik jarenlang theater heb gedaan en dat ik een auditie voor een ander toneelstuk op het Mark Taper Forum verliet toen ik iemand hoorde zeggen: “Hé, wil je een toneelstuk uitproberen?” En ik zei: “Pardon?” En hij zei: “Ja, echt waar?” En ik zei: “Oké, wat wil je dat ik doe?” Ik had geen idee wie hij was, of waar het stuk over ging, maar de volgende dag stond ik daar met 300 andere mensen en kreeg een klein stukje papier met de openingsmonoloog (voor ‘Zoot Suit’). Ik wist door het lezen ervan dat het serieus was, heel serieus, dus ik werd meteen het personage.
Ik weet nog dat ze me belden en me vroegen om de rol te spelen, het was op een vrijdagavond, rond acht uur, en ze zouden maandagochtend met de repetities beginnen. Ik heb geen telefoontjes ontvangen, dus ik denk dat (dat deel) verdwenen is. Toen ging plotseling de telefoon en ze vroegen of ik de rol van El Pachuco wilde. Ik zei dat het mijn eer zou zijn, mijn voorrecht. Ik hing de telefoon op en gleed huilend langs de muur naar beneden. Ik ben het echt kwijt.
EN: Eddie steelt echt de show. Ik bedoel, het kan niet worden ontkend. Wat hij meebracht (naar de productie) was precies wat Luis zocht, en ik denk dat dat is wat Chicanos destijds wilde zien en horen. Hij raakt absoluut een gevoelige snaar, en dat is een groot deel van het succes van ‘Zoot Suit’. Waar Luis van profiteerde in zijn samenwerkingen met Eddie, met Teatro Campesino, of later met ‘La Bamba’, was zijn talent: het vinden van mensen die de ware aard konden vertegenwoordigen van wat het betekent om Chicano te zijn.
(Elizabeth Zonnebloem / Retro Fotoarchief / Sundance Institute)
Er zijn zoveel ongelooflijke archiefbeelden van het Teatro Campesino. Wat was je reactie toen je een deel van dat vroege werk zag?
MORGEN: Dat beeldmateriaal is van onschatbare waarde, en dat is een van de redenen waarom deze film zo belangrijk is, omdat Luis echt iemand is die namens onze cultuur spreekt. Hij gaf mij mijn stem. Als je iets over een cultuur wilt leren, probeer je te bestuderen wat er over die cultuur is geschreven, welke documentatie of boeken dan ook, maar niets is te vergelijken met hun kunstwerken. Momenteel werk ik samen met Luis aan een stuk genaamd ‘Valley of the Heart’, een toneelstuk dat hij de afgelopen twaalf jaar schreef. Dit is het nooit eerder vertelde liefdesverhaal tussen een Mexicaans-Amerikaan en een Japanse Amerikaan in een interneringskamp tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het is moeilijk om te maken, maar als mensen het eenmaal zien, zullen ze dankbaar zijn, want uit welke cultuur je ook komt, de menselijkheid ervan komt naar voren. Dat is hoe mensen zich voelen na het zien van de documentaire van David. Dit is inspirerend.
EN: Ik denk dat mensen klaar zijn voor een echt Amerikaans verhaal. Ik bedoel, documentaires en ‘Valley of the Heart’ maken deel uit van de Amerikaanse geschiedenis, ze praten over de echte Amerikaanse ervaring, en dat is niet wat mensen meer horen. Mensen hongeren naar dat soort authenticiteit en willen opnieuw evalueren wat het Amerikaanse verhaal werkelijk is.
Een van de kernthema’s in deze documentaire is hoe wij als Chicanos tegen de American Dream aankijken: Cen dat bereiken we door onszelf te zijn, of moeten we ons assimileren? We zien een identiteitsstrijd plaatsvinden terwijl Luis en zijn broer Frank hun leven op verschillende manieren benaderen, en dit wordt vervolgens parallel gelopen door het verhaal van ‘La Bamba’.
EN: Dat is de kernpijler van deze film. We willen allemaal de Amerikaanse Droom, maar het brengt veel mensen in verwarring. Pogingen om dat doel te bereiken door middel van assimilatie is iets wat Chicanos, Latino’s en andere immigranten doen ten koste van hun eigen erfgoed en identiteit. Ze gaven het allemaal op en legden het op het altaar van de American Dream. Ze proberen erbij te horen en iemand anders te zijn, en vaak werkt dat niet. In zijn eigen leven luidt het antwoord van Luis dat als van Amerika wordt verwacht dat het een baken van de multiculturele democratie zal zijn, er dan ruimte moet worden gemaakt voor Chicanos om daar een rol te spelen. Ik zal mijn cultuur verdedigen En word een Amerikaan.
Hij en zijn broer probeerden het samen te redden, maar hun aanpak was niet dezelfde. In het verhaal van Frank deed het hem veel pijn, en hij kwam er nooit overheen. Luis is daarin op een heel belangrijke manier geslaagd. Het feit dat zijn werk bij die thema’s past en deel uitmaakt van zijn persoonlijke leven, kon ik niet op de montagevloer laten liggen.
In de documentaire zien we de triomf van “Zoot Suit” als de eerste Chicano-productie op Broadway, en de daaropvolgende manipulatie door critici die het niet leken te begrijpen. Meneer Olmos, u zei dat de reactie voor niemand van u een verlies was, maar eerder een verlies voor Amerika. Wat bedoel je daarmee?
MORGEN: Ja, want het zou niet door het hele land verspreid en begrepen worden. Theater is voor mij magisch. Als het echt werkt, is het verbazingwekkend. Maar (die negatieve recensies) weerhielden ons van dat groeiproces. Er was één criticus van de New York Times, Richard Eder, die zei dat het straattheater de verkeerde kant op ging.
Ik moet je echter zeggen dat de mensen die de kans kregen om de show in New York te zien, zelfs nadat de critici het hadden verworpen, ons aan het einde altijd een staande ovatie gaven. Ze verbrandden het huis elke nacht. Zelfs in LA was het stuk monumentaal. Maar die kritiek deed Luis echt pijn, het deed ons allemaal pijn. Ik denk dat als we door Arizona, Texas, Chicago en Miami waren gegaan voordat we in New York aankwamen, we een krachtpatser zouden zijn geweest die nog steeds actief is. Het is een van die verhalen die het waard is om keer op keer herbeleefd te worden.
Het verhaal van “Zoot Suit” speelt zich af in de jaren veertig, in een tijd van streng toezicht en discriminatie van Mexicaans-Amerikanen. Hoe trok dit verhaal onze aandacht in de jaren tachtig, en wat denk je dat het ons nu te zeggen heeft?
MORGEN: Mensen komen van over de hele wereld om de show te zien, maar de Latino’s blijven komen. Sommigen van hen zijn nog nooit naar het theater geweest en brengen elk weekend hun familie en vrienden mee om het te zien. Het was een prachtige ervaring, alsof je midden in de woestijn iemand een glas water geeft. Ze waarderen het dat we hen deze kans hebben gegeven. Nu zijn we nu meer dan ooit nodig. De tijden van vandaag zijn slechter dan voorgaande keren.
EN: Het is lelijk, en het is onbeleefd. We proberen al heel lang racisme te achterhalen en het Amerikaanse experiment weer op de rails te krijgen, maar het voelt zo triest. Wanneer zal deze cyclus bijvoorbeeld eindigen? Tegelijkertijd hoop ik dat er een beetje optimisme in deze film schuilt dat de gemeenschap samen kan komen en dat we een uitweg kunnen vinden.
Deze documentaire slaagt erin de kracht van kunst goed te laten zien. Door optredens van het Teatro de Campesinos konden landarbeiders zichzelf echt zien, waardoor een beweging kon worden opgebouwd en succesvolle collectieve actie kon worden geproduceerd. Wat hoop je dat deze documentaire de nieuwe generatie Latino’s van vandaag kan leren?
EN: Voor mij is het belangrijkste dat je begrijpt wie je bent, en dat je doet wat nodig is om dat in Amerika mogelijk te maken. Toen Luis vanaf de kansel tegen me sprak, was hetgene wat me echt in vuur en vlam zette, dat hij zei: “Wat je ook probeert te doen, wat je project ook is, stop met twijfelen aan jezelf en doe het.” Ik herinner me dat ik dacht: “Oh mijn God. Misschien kan ik filmmaker worden. Misschien kan ik verhalen vertellen voor de kost.” Ik hoop dus dat dat duidelijk overkomt in deze film: als je in jezelf gelooft, kun je je aanpassen aan Amerika, kun je een plek voor jezelf maken.
Maar weet ook dat creëren een daad van vreugde is, en dat de essentie van het leven het vinden van geluk is en het delen ervan met anderen. Ondanks alle zware dingen waar we het tot nu toe over hebben gehad, wil ik erop wijzen dat deze film een leuke, verkennende film is. Luis heeft momenten waarop de wereld hard op hem drukt, en dat doet pijn, maar hij heeft zoveel liefde te geven, en dat is waar het bij het maken van kunst om draait. Ik wil dat mensen weggaan met de gedachte dat zij het ook kunnen.
MORGEN: Het is David gelukt. Dat is het precies.
