Sir Mark Tully, BBC ‘stem van India’, sterft op 90-jarige leeftijd

Omroep en journalist Sir Mark Tully – jarenlang bekend als de ‘stem van India’ van de BBC – is op 90-jarige leeftijd overleden.

De rijke en warme toon van Sir Mark is al tientallen jaren bekend bij BBC-kijkers in Groot-Brittannië en de rest van de wereld: een veel bewonderde buitenlandse correspondent en een gerespecteerd verslaggever en commentator in India. Hij berichtte over oorlog, hongersnood, rellen en moordpartijen, de gastragedie in Bhopal en de bestorming van de Sikh Gouden Tempel door het Indiase leger.

In het kleine stadje Ayodhya in het noorden van India stond hij in 1992 voor een zeer gevaarlijk moment. Hij was er getuige van dat een grote menigte hardline hindoes een oude moskee afbrak. Een deel van de menigte – die de BBC wantrouwde – bedreigde hem en riep “Dood aan Mark Tully”. Hij werd enkele uren in een kamer opgesloten voordat een plaatselijke ambtenaar en een hindoepriester hem te hulp kwamen.

De verwoesting leidde tot het ergste religieuze geweld in India sinds decennia; het was, zo zei hij jaren later, ‘de ernstigste tegenslag’ voor het secularisme sinds het land in 1947 onafhankelijk werd van Groot-Brittannië.

“We zijn bedroefd door het overlijden van Sir Mark Tully”, zegt Jonathan Munro, interim-CEO van BBC News and Current Affairs, in een verklaring. “Als een van de baanbrekende buitenlandse correspondenten opende Sir Mark India voor de wereld door zijn verslaggeving, waardoor de levendigheid en diversiteit van het land naar het publiek in Groot-Brittannië en de rest van de wereld werd gebracht.

“Door zijn toewijding aan de publieke dienstverlening en zijn toewijding aan de journalistiek werkte hij als bureauchef in Delhi en als verslaggever bij de BBC. Hij werd alom gerespecteerd in zowel India als Groot-Brittannië, het was een genoegen om met hem te praten en hij zal erg gemist worden.”

India is de geboorteplaats van Sir Mark – in het toenmalige Calcutta (nu Kolkata) in 1935. Hij was de zoon van de Britse Raj. Zijn vader is een zakenman. Zijn moeder was geboren in Bengalen; het gezin had generaties lang in India gewerkt als handelaars en bestuurders.

Hij groeide op met een Engelse gouvernante die hem ooit berispte omdat hij had leren tellen door de chauffeur van de familie te imiteren: ‘dat is de taal van de bediende, niet de jouwe’, kreeg hij te horen. Uiteindelijk sprak hij vloeiend Hindi, een zeldzame prestatie in het buitenlandse perskorps van Delhi en een prestatie die hem geliefd maakte bij veel Indiërs die hem altijd “Tully sahib” noemden. Zijn uitbundigheid en duidelijke genegenheid voor India leverden hem de vriendschap en het vertrouwen op van veel van de leidende politici, redacteuren en sociale activisten van het land.

Zijn hele leven lang voerde hij een evenwichtsoefening uit: Engels, zonder enige twijfel; maar niet – zo hield hij vol – een expat die door India trok. Hij schoot daar wortel; het was zijn huis. Daar woonde hij driekwart van zijn leven.

Kort na de Tweede Wereldoorlog, op negenjarige leeftijd, kwam Sir Mark naar Engeland om onderwijs te volgen. Hij studeerde geschiedenis en theologie in Cambridge en ging daarna naar de theologische universiteit met als doel priester gewijd te worden voordat hij – en de kerk – erover nadacht.

Hij werd in 1965 voor de BBC naar India gestuurd – aanvankelijk als administratief assistent, maar naarmate de tijd verstreek, begon hij de rol van verslaggever op zich te nemen. Zijn uitzendstijl is uniek, maar zijn karaktersterkte en inzicht in India komen naar voren.

Sommige critici zeggen dat hij zich te veel overgeeft aan de Indiase armoede en kastenongelijkheid; anderen bewonderden zijn duidelijke toewijding aan de religieuze tolerantie die ten grondslag lag aan de onafhankelijkheid van India. “Het is belangrijk om de seculiere cultuur in het land te respecteren, zodat elke religie kan floreren”, vertelde hij in 2016 aan een Indiase krant. “…we moeten dit niet in gevaar brengen door het hindoe-meerderheidsdom op te leggen.”

Sir Mark is nooit een leunstoelcorrespondent geweest. Hij reisde non-stop door India en de buurlanden, met de trein als hij kon. Hij gaf stem aan de hoop en angst, beproevingen en beproevingen, ervaren door zowel gewone mensen als de elite van het land. Hij voelt zich net zo op zijn gemak bij het dragen van een Indiase kurta als bij het dragen van een overhemd en stropdas.

Hij werd in 1975 binnen 24 uur uit India verdreven nadat de toenmalige premier Indira Gandhi de noodtoestand had afgekondigd. Maar hij keerde 18 maanden later terug en woont sindsdien in Delhi. Hij was meer dan twintig jaar lang hoofd van het BBC-bureau in Delhi, waar hij niet alleen verslag uitbracht over India maar ook over Zuid-Azië, inclusief de geboorte van Bangladesh, de periode van militair bewind in Pakistan, de opstand van de Tamil Tijgers in Sri Lanka en de Sovjet-invasie in Afghanistan.

Naarmate de tijd verstreek, raakte hij steeds meer uit de pas met de bedrijfsprioriteiten van de BBC, en in 1993 hield hij een veelbesproken toespraak waarin hij de toenmalige directeur-generaal, John Birt, ervan beschuldigde het bedrijf te runnen door “angst”. Het markeert een breuk. Sir Mark nam het jaar daarop ontslag bij de BBC. Hij bleef echter uitzenden op de BBC-radiogolven, met name als presentator van Something Understookt op Radio 4, en keerde terug naar de kwesties van geloof en spiritualiteit waarmee hij zich als student bezighield.

Ongebruikelijk voor een buitenlander ontving Sir Mark de twee hoogste burgeronderscheidingen van India: de Padma Shri en de Padma Bhushan. Engeland gaf hem ook erkenning. Hij werd geridderd voor zijn verdiensten op het gebied van de omroep en de journalistiek op de nieuwjaarslijst van 2002. Hij omschreef de onderscheiding als “een eer voor India”.

Hij bleef boeken over India schrijven – essays, analyses en korte verhalen, soms in samenwerking met zijn collega Gillian Wright. Hij leeft bescheiden in Zuid-Delhi.

Sir Mark heeft nooit afstand gedaan van zijn Britse staatsburgerschap, maar was er ook trots op dat hij op latere leeftijd een Indiase overzeese staatsburger werd. Dat maakte hem, zo zei hij, “een staatsburger van twee landen waarvan ik voelde dat ze de mijne waren: India en Engeland”.