Het is laat in de herfst: viooltijd.
De viool zou waarschijnlijk het instrument van de zomer moeten zijn. De tonen tonen luxueuze volwassenheid van boven tot onder. Maar genesteld tussen de schittering van de viool en het lichaam van de cello, markeert de viool ook een overgang. Toru Takemitsu noemde zijn zachte, wazige altvioolconcert “Ring Around Autumn”. Door het ene instrument te herkennen als drager van inventaris worden de kleuren donkerder, wat doet denken aan veranderende bladeren en de ondergaande zon.
Vorige week namen het Los Angeles Philharmonic, het Los Angeles Chamber Orchestra, de Colburn School en het MOCA onafhankelijk deel aan herfstoogstactiviteiten voor viool. Bovendien is een van de meest meeslepende nieuwe opnames dit seizoen Morton Feldmans ‘The Viola in My Life’, van een van de meest vooraanstaande violisten van dit moment, Antoine Tamestit.
De echte verrassing deze week was dat LA Phil, LACO en Colburn in hun kamermuziekserie allemaal een of meer zelden beluisterde strijkkwintetten en/of strijksextetten van Brahms programmeerden. Brahms was niet de eerste die een strijkkwartet met tweede viool perfectioneerde. Mozarts late strijkkwintetten (soms altvioolkwintetten genoemd) demonstreren de hemelse rijkdom die een extra viool aan een strijkkwartet met zich meebrengt. Maar Brahms zette in zijn kwintetten (met dubbele violen) en sextet (ook dubbele cello’s) de volgende stap door rijke, zielverwarmende ‘Brahmsiaanse’ texturen toe te voegen.
De LA Phil trapte de vioolweek af met een dinsdagavondprogramma, ‘Brahms Strings’, als onderdeel van een orkestrale kamermuziekserie in de Walt Disney Concert Hall met onder meer het vroege Eerste Sextet en het zeer serene late Tweede Kwintet. Als onderdeel van zijn kamermuziekseries aan de overkant van de straat in de Lightning Hall van de Colburn School. LACO presenteerde zaterdag toevallig ‘A Brahmsian Affair’, in dit geval met beide sextetten. Nog toevalliger was dat de Colburn School de zondag in de kleinere Thayer Hall het Eerste Strijkkwintet van Brahms had geprogrammeerd als onderdeel van een van hun kamermuziekprogramma’s.
Het blijkt dat de Brahmsianen niet de zeldzame gelegenheid hadden om zes dagen lang een volledig onderzoek te doen naar de kwintetten en sextetten in het stadscentrum. Colburn verving uiteindelijk Brahms Pianotrio nr. 2 – geen viool. Maar de school maakte dit zaterdag goed door een MOCA-seminar van een dag te houden over het installatiewerk van de Zuid-Koreaanse kunstenaar Haegue Yang uit 2024. “Sterrenbijeenkomst na Yun,” die in maart wordt uitgezonden, met muziek van Isang Yun. Op het seminar was in 1988 een optreden van Koreaanse componisten te zien “Contemplatie,” voor twee violen, gespeeld met aangrijpende, meditatieve intensiteit door Lan Cao, net afgestudeerd aan Colburn en huidige conservatoriumstudent Ran Tae.
Wat er met Brahms gebeurt is altijd een goede vraag, en zowel LA Phil als LACO zetten het podium met iets moderns. Bij Disney was het Jessie Montgomery’s korte strijkkwartet in folkstijl uit 2008, ‘Strum’, dat de buitengewone kracht van tokkelende vioolsnaren demonstreerde. Het vioolpizzicato is scherp en scherp. De cello heeft de uitstraling van een basdrum. Een viool klinkt als een hartslag die door een stethoscoop wordt gehoord. Terwijl het herfstachtige Tweede Kwintet begint, staan twee welsprekende Philharmonische violen klaar om stilletjes een werk van diepgaande lyrische terughoudendheid te onderstrepen. In de tweede helft begint een excentrieke vroeg-twintigste-eeuwse fantasie voor vier violen van de Engelse componist/violist York Bowen met een aangrijpende uitvoering van het Eerste Sextet.
Leden van het Los Angeles Chamber Orchestra spelen op 22 november Brahms’ Strijksextet nr. 1 in de Colburn School Zipper Hall.
(Elizabeth Asher Photography / Los Angeles Chamber Orchestra)
Het LACO-sextetprogramma verloopt ook in omgekeerde volgorde, waarbij het tweede sextet vóór het eerste wordt gehoord. Brahms was tussen de 27 en 32 jaar oud toen hij het schreef. De eerste boeit door de overdrijving en oprechtheid van een jonge man; het tweede overmatige gevoel, getint met melancholie vanwege de liefde, verdiept zich.
LACO gaf ook de jonge LA-componiste Julia Moss de opdracht om haar eigen strijksextet te schrijven als eerbetoon aan pianiste en componiste Sarah Gibson, wier tragische dood op 38-jarige leeftijd aan kanker vorig jaar LA’s nieuwe muziekgemeenschap verwoestte. Moss (die een jaar jonger was dan Brahms van het Eerste Sextet) nam het op tegen Brahms met “(Please Don’t) Look Away.” Te midden van verontrustende kleine klanken, glijdende noten, lang aangehouden noten en goed aangeslagen hartslagsnaren, behoudt de viool, qua bereik en middenstijl, het evenwicht.
LACO heeft slechts twee violen in zijn ensemble, en dat is belangrijk. In tegenstelling tot de grote melodiemomenten die Brahms aan de viool en de cello gaf, onthulde LACO-solist Yura Lee dit keer op dramatische wijze hoe een deel van Brahms’ rommelige ziel ook zijn stem in de viool vond.
Dit kan zelfs een reden zijn waarom Brahms’ enige solomuziek voor altviool een alternatieve versie is die hij componeerde uit twee klarinetsonates die hij tegen het einde van zijn leven componeerde. In 1986 gaf LA Phil Luciano Berio de opdracht een concert te schrijven voor de beroemde hoofdklarinettist Michele Zukovsky, en Berio reageerde door de pianopartij van Brahms’ Klarinetsonate nr. 1 te arrangeren, waardoor het een meeslepend klarinetconcert werd.
In de voetsporen van Brahms maakte Berio ook versies voor viool en orkest. Het klarinetconcert, getiteld “Op. 120, nr. 1” (een aantal sonates van Brahms), wordt veel gespeeld en is meerdere malen opgenomen. De altvioolversie is prachtig, maar is nooit opgenomen en blijft vrijwel onbekend. Berio, misschien wel de grootste Italiaanse componist van de 20e eeuw na Puccini, had een bijzondere interesse in de viool als solo-instrument. De 100ste verjaardag van Berio’s geboorte valt in oktober. Waar wachten de violisten en het orkest op (vooral LA, met een veer op de pet)? Beide versies van hetzelfde programma zullen beter zijn dan één versie.
In onze regio werd een van Amerika’s belangrijkste componisten, Morton Feldman, minder dan drie maanden na Berio geboren en hij was ook een vioolvirtuoos. Een viool spookt door zijn beroemdste werk, ‘Rothko Chapel’, dat net als ‘The Viola in My Life’ uit het begin van de jaren zeventig dateert. Laatstgenoemde vertelt in vier voortreffelijke delen het verhaal van Feldmans verliefdheid op het instrument (en de violist).
“Ik heb de viool niet gekozen vanwege het repertoire,” schreef Tamestit in zijn opnamenotities, “ik heb hem gekozen vanwege zijn geluid.”
Hij is niet de enige, en je hoeft geen violist te zijn. Altvioolliefde kent ook geen seizoenen.
