LONDEN — Kunnen een paar regels poëzie de reis gemakkelijker maken?
In wezen was dat de vraag die veertig jaar geleden werd gesteld door Judith Chernaik, een Amerikaanse schrijver in Londen die zich afvroeg of het plaatsen van poëzie in metro’s passagiers kon verlichten, vermaken en inspireren.
Het resultaat was Poems on the Underground, een project dat dit jaar 40 jaar bestaat en navolging heeft gekregen in steden over de hele wereld. Sinds 1986 miljoenen Londense metro passagiers hebben tijdens hun dagelijkse woon-werkverkeer posters gezien die versierd waren met gedichten, genesteld tussen advertenties.
Ruim een dozijn dichters wier werk in dit project te zien is, kwamen vrijdag bijeen – waar anders? – een metrostation om de mijlpaal te vieren en hulde te brengen aan Tsjernaik, die het allemaal begon.
De inwoner van New York verhuisde in de jaren zeventig naar Londen en ‘werd echt verliefd op de stad – inclusief het transportsysteem’, dat volgens hem superieur was aan de metro in zijn geboorteplaats.
‘In New York neem ik de hele tijd de metro’, zei hij. “Het is niet een van mijn leuke bezigheden.”
Chernaik, een romanschrijver en essayist, hield ook van de rijke literaire cultuur en geschiedenis van Londen.
‘Poëzie,’ zei hij, ‘maakt deel uit van het erfgoed van elke Londenaar.’
Samen met twee van zijn dichtersvrienden, Gerard Benson en Cecily Herbert, bedacht hij een plan om literatuur en doorvoer te combineren. Metrobedrijven waren zeer behulpzaam en het eerste gedicht werd in januari 1986 gepubliceerd.
“Op de een of andere manier werkte het idee, en hier zijn we dan, veertig jaar later”, zegt Chernaik, die nu 91 is.
De poëzie van het eerste jaar omvat werken van William Shakespeare, Robert Burns, WB Yeats, Percy Bysshe Shelley – ‘Ozymandias’, een reflectie op de vergankelijkheid van macht – en het fantasierijke gedicht van William Carlos Williams ‘This is Just to Say’, met zijn beroemde opening:
‘Ik heb al gegeten
pruimen
die bestaan in
koelkast”.
De selectie breidde zich al snel uit met gedichten van over de hele wereld, van Wole Soyinka, Pablo Neruda, Derek Walcott, Anna Achmatova en nog veel meer.
De selectie wisselt drie keer per jaar en Chernaik zit nog steeds in het panel dat de gedichten selecteert, samen met de dichters George Szirtes en Imtiaz Dharker.
Het aanbod combineert moderne verzen met eeuwenoude klassiekers – van ‘Shakespeare en Sappho tot werkelijk hedendaagse dichters’, zegt Ann Gavaghan, die toezicht houdt op culturele projecten bij Transport for London.
Er zijn sonnetten en haiku’s, liefdesgedichten, tragische gedichten, humoristische gedichten en gedichten die forensen echt aanspreken, zoals ‘Denseness’ van de Hongaarse dichter Katalin Szlukovényi.
Nick Makoha, wiens gedicht ‘BOM’ – de luchthavencode voor Mumbai – in 2020 op Subway te zien was, zei dat het programma poëzie naar de wereld van alledag sleept.
‘Poëzie wordt vaak onderwezen alsof er een hoge intelligentie voor nodig is, maar wij zijn normale mensen’, zei hij. “Dichters zijn normale mensen, die soms over normale dingen schrijven, soms over verbazingwekkende dingen.
“Poëzie is van het volk”, zei Makoha. “Het zou deel moeten uitmaken van ons dagelijks leven, en de Subway is een onderdeel van het dagelijks leven. Dus net zoals de metro ons met plaatsen verbindt, verbindt hij ons ook met mensen. Misschien zit je in Turnpike Lane (een metrostation) en opeens breng ik je naar Bombay.”
Het openbaar vervoersnetwerk van Londen is verre van perfect – passagiers klagen vaak over vertragingen, overvolle en vuile treinen – maar de stad staat al lang bekend om haar artistieke flair. De kaart wordt beschouwd als een designklassieker en geeft al een eeuw lang topartiesten de opdracht om zijn posters te ontwerpen.
Poëzie in de metro is nu een geliefd systeem en heeft verschillende boeken voortgebracht en soortgelijke projecten geïnspireerd in steden als New York, Dublin, Oslo en Shanghai.
Gavaghan zegt dat de sleutel tot succes erin bestaat reizigers iets te geven dat hen “opfrist van hun reis.”
“Als je een zware dag hebt en je bezighoudt met je eigen zorgen en zorgen, dan is het heel fijn om iets in de Underground te zien dat je aan het denken zet, iets dat je verrast”, zei hij. ‘En het kan je aan het lachen maken, het kan je aan het denken zetten. Het zorgt ervoor dat je je echt inleeft.
“Dat is krachtig. En dat is belangrijk om te hebben, en daarom bestaat het na 40 jaar nog steeds.”
