Een cliënt legde mij ooit uit wat er gebeurde nadat zij een traumatische aanval hadden meegemaakt. Lange tijd was het leven zo druk dat ze er zelden over nadachten. Werk, verplichtingen en dagelijkse afleidingen vullen de werkuren. Bedoeld of niet, we zijn nog steeds bezig afstand te houden van het verleden. Toen, op een dag, werd alles langzamer. Stilte is zeldzaam. En in die stilte kwamen de herinneringen terug, als een tsunami.
Het kan zijn dat we nooit een trauma van die omvang meemaken, maar dit voorbeeld onthult iets over de stoornis zelf. Wanneer onze aandacht voortdurend ergens anders op wordt gericht, kunnen we meer dan alleen pijnlijke herinneringen vermijden. We kunnen onszelf vermijden. Afleidingen veroorzaken niet alleen problemen omdat ze tijd verspillen. Ze vervangen zichzelf ook. Ben je ooit de tijd helemaal uit het oog verloren tijdens het scrollen door sociale media of het bekijken van video’s? Het is niet moeilijk voor te stellen hoe hetzelfde patroon zich op grotere schaal zou kunnen afspelen.
Sommigen hebben onze tijd uitgeroepen tot een aandachtseconomie. Vanuit zakelijk perspectief voelt dit goed: bedrijven concurreren altijd om uw aandacht. Vanuit het perspectief van een individu is het echter passender om het een afleidingseconomie te noemen. Het onderscheid is belangrijk, omdat aandacht niet simpelweg een hulpbron is die anderen van je afnemen. Het is iets dat je hebt. Elke keer dat je je focus verlegt, maak je een keuze, en elke keer dat je je focus omdraait, maak je ook een keuze.
Filosofen sinds Socrates hebben mensen aangemoedigd zichzelf te leren kennen. Søren Kierkegaard begreep wat er op het spel stond toen dergelijke pogingen mislukten: ‘Het grootste gevaar van allemaal, het verlies van jezelf, kan heel stilletjes in de wereld gebeuren, alsof er niets zou zijn. Geen enkel ander verlies kan zo stilletjes gebeuren; elk ander verlies – een arm, een been, vijf dollar, een vrouw, enz. – zal zeker worden opgemerkt.’
Drukte ben je niet zelf
Veel professionals hebben de ervaring gehad een mijlpaal te bereiken waar ze al jaren naar streven, maar merken dat ze zich leeg voelen. Als we nooit pauzeren om te onderzoeken wat we echt willen, worden we heel goed in het najagen van de verkeerde dingen, zoals maatstaven die activiteit meten, niet impact en goedkeuring, niet zelfkennis.
Het is algemeen bekend dat we niet echt multitasken. Onze hersenen moeten stoppen en starten telkens wanneer we van taak wisselen. Overladen met prikkels erodeert onze aandachtsspanne. We willen dat alles snel klaar is, maar zoals we uit de keuken weten, is slow food vaak gezonder en meestal lekkerder.
Als we het hebben over de gevaren van afleiding, hebben we de neiging dit te negeren productiviteit als voornaamste zorg. Dit is een reëel probleem, maar dan kleiner. Een dieper gevaar is de impact die chronische aandoeningen op ons als mens hebben. Wanneer we toegeven aan de cyclus van afleiding, worden we reactiever of verliezen we anderen uit het oog. Een leider die maar half aanwezig is in een gesprek, kan bijvoorbeeld uithalen naar een teamlid dat op het verkeerde moment zijn zorgen uit, of vroege signalen missen dat een vertrouwde collega opgebrand is. Uiteindelijk denken we dat het antwoord eenvoudigweg is om harder te werken, waarbij we beweging met betekenis verwarren. Bezig zijn is niet hetzelfde als bezig zijn met een doel.
Cal Newports concept van diepgaand werk wordt doorgaans opgevat als een productiviteitsstrategie: aanhoudende, afleidingsvrije focus als een pad naar betere resultaten. Maar de echte waarde is meer dan dat. Als we ons echt bezighouden met gericht leren, werken en interactie, ontdekken we dingen over onszelf die nooit aan de oppervlakte komen: wat we daadwerkelijk betekenisvol vinden, waar ons denken op natuurlijke wijze toe leidt, wat we waarderen als er niemand is die ons naar de volgende klik duwt. Als je jezelf verliest door afleidingen, blijven deze vermogens en inzichten permanent ongebruikt. Diepgaand werk is in deze zin geen professionele vaardigheid, maar een vorm van zelfkennis.
Dit betekent niet dat elk moment van ontwrichting een crisis is. Sommige afleidingen zijn nuttig, bijvoorbeeld als we een slechte dag hebben en willen lachen. Het zijn de hoeveelheid en de gewoonte die problemen veroorzaken.
Uw aandacht terugkrijgen
Het goede nieuws is dat aandacht, zoals elke capaciteit, opnieuw kan worden opgebouwd. Wat oefening helpt.
Naar een schilderij kijken of naar muziek luisteren zonder iets te doen: geen telefoon, geen tweede scherm, geen halve maatregelen. Probeer het vijf minuten. Het kunstwerk is voor dit doel bedoeld omdat het uw volledige interpretatieve aanwezigheid vereist. In tegenstelling tot de nieuwsfeed kan deze feed niet worden geskimmt. Hij vraagt je om stil te zijn.
Lees een kort gedeelte over filosofie en begrijp het voordat u verdergaat. Het gaat niet om het verwerven van kennis, maar om het beoefenen van een aanhoudende gedachtegang, waarbij je een idee volgt, in plaats van dat het van de oppervlakte stuitert.
Beide praktijken kunnen in het begin erg moeilijk aanvoelen. Die moeilijkheid vormt de kern van het probleem. Dit vertelt je hoe ver de erosie is gegaan, en dit is waar de wederopbouw begint.
Hoewel intermitterend vasten vanaf bepaalde apparaten of apps een nuttige reiniging kan zijn, hebben we uiteindelijk dagelijkse discipline nodig, niet als zelfstraf, maar als een vorm van zelfrespect. Discipline is in deze context simpelweg de beslissing om je eigen zorgen te behandelen als zaken die de moeite waard zijn om te beschermen.
Kalme terugkeer
De meesten van ons zijn gevormd door economische ontwrichting zonder het zich volledig te realiseren. Maar dat is geen reden tot wanhoop. Dit trekt de aandacht. We zouden niet moeten blijven betalen voor een systeem waar we nooit bewust voor hebben gekozen. We kunnen onszelf terugwinnen, ons van moment tot moment concentreren en onthouden dat het zelf waar we het te druk mee hadden om op te merken er altijd al was. Waar je aandacht aan besteedt, dat wordt wat je wordt. Maak die keuze bewust, anders wordt hij voor je gemaakt.
