In Davos stellen Amerikaanse bondgenoten de verslechterende wereldorde ter discussie: NPR

DAVOS, Zwitserland – Deze week was een van de meest turbulente weken in de trans-Atlantische betrekkingen in de recente geschiedenis, gekenmerkt door een reeks verontrustende uitspraken van president Trump die de mondiale markten in beroering brachten en de betrekkingen met enkele van Amerika’s nauwste bondgenoten verzuurden – over onderwerpen variërend van Groenland tot Gaza.

Diplomatieke spanningen zijn voelbaar in het Zwitserse skigebied Davos, waar jaarlijks het World Economic Forum wordt gehouden tegen een achtergrond van groeiende onzekerheid over de rol van Amerika als wereldleider onder de westerse democratieën. Tegen de tijd dat de vertraagde helikopter van president Trump in de Alpensneeuw landde, was de meeste schade – althans diplomatiek – al aangericht.

In de weken voorafgaand aan de bijeenkomst gebeurt dat soms spontaan opmerkingen van Trump en medewerkers van het Witte Huis over een mogelijke overname van Groenland door het Amerikaanse leger heeft geleid tot dreigementen met nieuwe tarieven tegen acht Europese landen.

De ongekende retoriek van de president heeft ervoor gezorgd dat bondgenoten moeite hebben om de Amerikaanse bedoelingen te interpreteren, terwijl de mondiale financiële markten met onbehagen hebben gereageerd en diplomaten zich hebben afgevraagd hoe duurzaam Amerika’s engagement zal zijn.

Eerlijke toespraak uit Canada

Deze bezorgdheid werd vervolgens openlijk geuit door verschillende leiders in Davos. De Canadese premier Mark Carney betoogde dat de economische en veiligheidsarchitectuur van na de Tweede Wereldoorlog was ingestort, waardoor middelgrote landen, zoals Canada, opnieuw in de problemen kwamen.

“Laat ik eerlijk zijn: we zitten midden in een breuk, niet in een transitie.” Carney vertelde het aan de afgevaardigden in de grote forumcongreszaal. “Grote mogendheden zijn economische integratie als wapen gaan gebruiken – tarieven als hefboom, financiële infrastructuur als dwang, toeleveringsketens als exploiteerbare kwetsbaarheden.”

Carney waarschuwde dat de op regels gebaseerde internationale orde die tientallen jaren heeft geholpen bij het beheersen van de concurrentie tussen grote mogendheden ‘aan het vervagen is’, en dat landen als de zijne er niet langer van kunnen uitgaan dat de Verenigde Staten kunnen optreden als een stabiliserende kracht voor het systeem.

Franse president Emmanuel Macron bracht een soortgelijke boodschap overbeschreef het moment als een moment van historische politieke en veiligheidsonzekerheid. “We bereiken een tijd van instabiliteit en onevenwichtigheid, zowel vanuit veiligheids- en defensieoogpunt als vanuit economisch oogpunt”, vertelde hij aan een bijeenkomst van mondiale beleidsmakers en zakenlieden in Davos.

Macron koppelde de onevenwichtigheid aan de bredere achteruitgang van de democratie en de opkomst van geopolitieke confrontaties, die hij “een verschuiving naar een wereld zonder regels noemde, waar het internationaal recht met voeten wordt getreden en waar de enige wet die er toe lijkt te doen de wet van de sterkste is.” Het is illustratief dat Macron twee jaar geleden zich op leiders als president Xi Jinping en Vladimir Poetin wilde richten – maar voor de meeste kijkers leek het er deze week op dat Macron zich ook op president Trump richtte.

Toen de Amerikaanse opperbevelhebber een dag later op hetzelfde podium verscheen, gaf hij een heel andere interpretatie, waarbij hij betoogde dat militaire en economische kracht – en niet verbale garanties – de sleutel waren tot het in stand houden van het veiligheidspartnerschap.

“We willen sterke bondgenoten, geen erg zwakke bondgenoten. We willen dat Europa sterk is,” zei Trumpterwijl hij zijn eigen Schotse en Duitse afkomst noemde. “Uiteindelijk is dit een nationale veiligheidskwestie, en misschien kan geen enkele kwestie op dit moment meer licht werpen op deze situatie dan wat er in Groenland gebeurt.”

In dezelfde toespraak maakte Trump een ferme indruk sluit een Amerikaanse invasie van Groenland uitdat is een semi-autonome regio van Denemarken, een NAVO-bondgenoot. Maar hij blijft het Deense beheer van het strategisch belangrijke Noordpoolgebied in twijfel trekken. NAVO-secretaris-generaal Mark Rutte kwam snel in actie om de spanningen weg te nemen tijdens een volgende bijeenkomst, wat Trump ertoe aanzette op sociale media te verklaren dat er een overeenkomst over de veiligheid in het Noordpoolgebied was bereikt – waarover vrijwel geen publieke details bestaan. Trump zei ook dat hij nieuwe tarieven had ingetrokken die hij van plan was op te leggen aan goederen uit Europese landen.

Het politieke leiderschap van Denemarken zei later dat Rutte niet namens hen sprak, waardoor de diplomatieke dubbelzinnigheid alleen maar werd vergroot die de perceptie van de Amerikaanse regering, vooral in Europa, heeft geschaad.

Trump maakte later op sociale media bekend dat hij de uitnodiging van Canada om zich bij Trump aan te sluiten, introk Vredesraad om te werken aan het stabiliseren van Gaza na oorlog en andere potentiële conflicten, een initiatief dat Trump in Davos aanprees.

Zelenskyy riep Europa op om meer te doen

Niettemin heeft deze hele episode de zorgen binnen het NAVO-bondgenootschap over de voorspelbaarheid en betrouwbaarheid van de VS vergroot. Voor de Oekraïense president Volodymyr Zelensky onderstrepen de zorgen de frustratie die hij herhaaldelijk heeft geuit sinds de grootschalige invasie van Rusland bijna vier jaar geleden.

“Europa houdt ervan om over de toekomst te praten, maar vermijdt nu actie te ondernemen, actie die bepaalt wat voor soort toekomst we zullen hebben.” zei Zelenski tijdens zijn keynote speech nadat hij donderdag in Zwitserland aankwam. “Dat is het probleem.”

Voor de Oekraïense leider is dit niet alleen een kwestie van strategie, maar ook van geloofwaardigheid, in een tijd waarin de Amerikaanse politieke aandacht steeds meer wordt afgeleid en Europese regeringen soms aarzelen om geweld te gebruiken.

De week in Davos begon met scherpe marktreacties en diplomatieke schokken, en eindigde zonder een duidelijke oplossing. Wat overblijft is een vraag die steeds meer wordt geuit door Amerikaanse bondgenoten, zowel publiekelijk als privé: of de verstoring van de afgelopen dagen tijdelijke turbulentie is – of een bewijs van een meer permanente verschuiving in het mondiale leiderschap die ze nu zelf moeten voorbereiden.