Het Venezolaanse ‘Chavismo’ brengt een revolutie teweeg in Latijns-Amerika. Zal het land de val van Maduro overleven?

MEXICO-STAD — Hugo Chavez noemde de Verenigde Staten een ‘imperium’ en president George W. Bush een ‘duivel’. Hij hekelde het kapitalisme als ‘de weg naar de hel’ en drong aan op een alternatief economisch model dat belangrijke industrieën nationaliseerde en de rijkdom herverdeelde.

Tijdens zijn veertien jaar durende ambtsperiode in Venezuela waarschuwde Chavez voor plannen van de CIA om hem te vermoorden en de enorme oliereserves van zijn land te stelen, waarbij hij verklaarde: “Vaderland, socialisme of de dood!”

Nu, na Amerika Venezuela binnengevallen en de opvolger van Chávez, Nicolás Maduro, gevangengezetde toekomst van de linkse beweging gevormd door Chávez – bekend als Chavismo – staat mogelijk op het spel.

De interim-leider van Venezuela Delcy Rodriguez, benadrukt dat zijn land “geen kolonie” zal worden van welke imperiale macht dan ook, maar lijkt bereid de eisen van president Trump te tolereren dat de VS “volledige toegang” krijgen tot Venezolaanse olie.

Rodríguez, de vice-president van Maduro, heeft opgeroepen tot hervorming van de Venezolaanse energiesector om buitenlandse investeringen aan te trekken en heeft tientallen dissidenten vrijgelaten die ooit als vijanden van de Chavistische revolutie werden beschouwd.

“Venezuela betreedt een nieuw politiek tijdperk, een tijdperk dat begrip mogelijk maakt ondanks politieke en ideologische verschillen en diversiteit”, zei Rodríguez vorige week. Donderdag zat hij in de hoofdstad Caracas aan tafel CIA-directeur John Ratcliffewiens agentschap hielp bij het plannen van de ontvoering van Maduro.

“Het is interessant om te zien hoe een harde Chavista als Delcy slechts een week na zijn aantreden als president een draai van 180 graden maakte”, zegt Imdat Oner, een voormalige Turkse diplomaat in Caracas.

Sommige analisten vragen zich nu af of het tijdperk van het Chavisme nabij is, waardoor Chávez de macht kan centraliseren onder een vlag die nationalisme, populisme en wat hij omschrijft als ‘socialisme van de 21e eeuw’ verheerlijkt.

“Ik denk dat hij op de intensive care ligt, en ik denk niet dat hij de operatiekamer zal verlaten”, zegt Enrique Krauze, een Mexicaanse historicus die een biografie van Chavez schreef. De beweging is beschadigd door Amerikaanse aanvallen, zei Krauze, en in diskrediet gebracht door autoritarisme, wijdverbreide corruptie onder leiders en een economische crisis veroorzaakt door dalende olieprijzen en Amerikaanse sancties die een kwart van de bevolking hebben doen vluchten.

De ideeën van Chavez, een charismatisch figuur die generaties Latijns-Amerikaanse linksen inspireerde, zijn bezoedeld, zei Krauze.

“Venezolanen zijn uitgeput na 26 jaar Chavismo-heerschappij”, schreef de Venezolaanse journalist Boris Muñoz in Tijd tijdschrift. “Het is begrijpelijk dat veel mensen bereid zijn de leiding van Amerika te accepteren als een prijs die ze moeten betalen.”

Andere politieke analisten zeggen dat het Chavisme sterk blijft, hoewel aspecten van zijn identiteit sinds zijn naam zijn veranderd overleden aan kanker 13 jaar geleden.

“Wat is er nog over van het Chavismo? Alles”, zegt Javier Corrales, hoogleraar politieke wetenschappen aan het Amherst College. Behalve de uitschakeling van Maduro en zijn vrouw Cilia Flores, waar ze nu mee te maken hebben beschuldigingen van drugshandel in de VS“Geen enkele persoon werd ontheemd”, zei Corrales. “De binnenste cirkel, militaire generaals, para collectiefde gouverneur, de burgemeester – ze waren er allemaal.”

Hij merkte op dat Chavez, ondanks zijn harde anti-Amerikaanse retoriek, een uitgebreide oliehandel met de Verenigde Staten onderhield. De huidige deal met Amerika, zei hij, “wijkt niet af van wat het Chavisme ooit vertegenwoordigde.”

In Caracas, waar vervaagde en verspreide portretten van Chávez nog steeds de muren sieren, heerst het gevoel dat er weinig is veranderd sinds de Amerikaanse bommen de inwoners in de vroege uren van 3 januari schokten. Voor veel Venezolanen die Maduro en zijn regering haten, is dit teleurstellend. Voor degenen die de regering steunen is dit een opluchting.

Vorige week op een zonnige ochtend demonstreerden zo’n 2.000 Chavis in een straat in de binnenstad.

“Het is niet eenvoudig om het socialisme van de ene op de andere dag uit te roeien met een paar bommen en de ontvoering van een president”, zegt Wilson Barrios (37), die op het ministerie van Onderwijs werkt.

“Chavismo is geen trend”, zei hij. “Het is een levensstijl en een geloof met principes.”

Leider van de Roze Golf

Chávez, een voormalig militair officier geïnspireerd door marxistische en revolutionaire denkers als Simón Bolívar en Fidel Castro, is een van de belangrijkste politieke figuren in de recente Latijns-Amerikaanse geschiedenis.

Zijn verkiezing in 1998 hielp een ‘roze golf’ te ontketenen in Latijns-Amerika, waar linkse leiders de macht overnamen van Argentinië, Brazilië en Ecuador.

Zijn populistische retoriek en achtergrond van gemengd ras spreken de massa aan in een land dat lange tijd werd geregeerd door een eliteminderheid van overwegend pro-business blanke politici met nauwe banden met de VS en buitenlandse oliegiganten.

Gesteund door de recordolieprijzen die de staatskas oprekten, lanceerde Chavez sociale programma’s die de armoede terugdrong. Zijn regering bouwde huizen voor de armen en verstrekte gratis en gesubsidieerde basisgoederen aan mensen in nood. Dit opende ziekenhuizen en scholen en verminderde de kindersterfte.

Chávez was een uitgesproken criticus van de Amerikaanse interventie in Latijns-Amerika en van wat hij zag als het ongebreidelde materialisme in de ‘imperialistische’ Verenigde Staten, waarbij bondgenootschappen werden gesloten met de vijanden van Washington, zoals China, Cuba en Iran.

Terwijl hij in 2006 de Algemene Vergadering van de VN toesprak, de dag nadat Bush de oorlog in Irak had toegesproken, verklaarde Chavez: “De duivel was hier gisteren… deze plek is er nog steeds.” ruikt naar zwavel!”

Ontevreden Venezolaanse elites probeerden Chavez omver te werpen – vooral tijdens een korte staatsgreep in 2002 – maar hij bleef verkiezingen winnen.

De situatie begon te veranderen na zijn dood in 2013 en de opkomst van Maduro, een voormalige vakbondsleider die het charisma van zijn mentor miste. Toen kwam de dramatische daling van de olieprijzen – onvermijdelijk in een sector die gevoelig is voor ‘boom-and-bust’-cycli.

Terwijl de inkomens kelderen, stort de economie in te midden van een stijgende inflatie. Wachtrijen voor brood en medicijnen duurden urenlang. Ondervoeding en kindersterfte namen toe. Miljoenen mensen ontvluchtten het land.

De steun voor Maduro kelderde en de oppositie versloeg in 2015 met gemak de kandidaat van zijn partij parlementsverkiezingen. Sancties tegen de Venezolaanse olie-industrie tijdens de eerste termijn van Trump verslechterden de situatie van Maduro.

Sinds het begin heeft Maduro het autoritarisme dat onder Chavez begon verdiept, een model dat volgens Corrales ‘gebaseerd is op het idee dat de revolutie nooit de macht zal opgeven’.

Maduro beweert dat hij in 2018 een omstreden verkiezing heeft gewonnen, hoewel de VS en andere landen weigeren de uitslag te erkennen. In 2024 riep Maduro opnieuw de overwinning uit, hoewel uit de door de oppositie verzamelde stembiljetten van de stemmachines bleek dat hij met een ruime marge verloor.

Maduro onderdrukt afwijkende meningen, honderden activisten gevangen gezetgaf regeringstroepen het bevel het vuur te openen op demonstranten en leidde tot een nieuwe uittocht van migranten.

Momenteel is de rode vloed niet langer zichtbaar, nu conservatieve groepen de recente verkiezingen in Ecuador, Argentinië en Chili hebben gewonnen.

John Polga-Hecimovich, een Latijns-Amerika-expert aan de United States Naval Academy, zei dat de emigratie van Venezuela naar de buurlanden de afgelopen jaren de opvattingen van veel mensen over de linkse politiek in het algemeen en het Chavisme in het bijzonder heeft gekleurd.

In de hele regio is het nu gebruikelijk dat rechtse kandidaten hun linkse tegenstanders ervan beschuldigen net als Chavez te zijn en van hun land een ‘nieuw Venezuela’ te willen maken.

Ware gelovige of pragmaticus?

Rodríguez heeft sterke revolutionaire wortels. Zijn vader was een marxistische guerrilla die werd vermoord nadat hij in 1976 een Amerikaanse zakenman had ontvoerd. Rodríguez, een vroege leerling van Chávez, die hij nog steeds zijn ‘comandante’ noemt, zei dat het opbouwen van een socialistische staat een ‘persoonlijke wraak’ was voor de dood van zijn vader.

Maar de afgelopen jaren, toen hij aantrad in de regering van Maduro, liet Rodríguez zich van een pragmatische kant zien.

Om de economie te helpen verbeteren, sloot hij deals met de zakenelites en voerde hij hervormingen door die de Venezolanen in staat zouden stellen dollars te gebruiken in plaats van bolivars. Hij hielp wetten te veranderen om de energie-industrie aantrekkelijker te maken voor buitenlands kapitaal.

Zijn inspanningen trokken vorig jaar de aandacht van functionarissen van het Witte Huis toen zij een mogelijke operatie overwogen om Maduro te verdrijven.

Nu moet Rodríguez een dunne lijn bewandelen en zijn revolutionaire bonafide signalen blijven uiten aan de harde Chavístas, terwijl hij Trump moet sussen, die heeft gewaarschuwd dat hij “een zeer hoge prijs zal betalen” als hij niet aan de eisen van de VS voldoet.

Hij veroordeelde de ‘gruwelijke militaire agressie’ van de Amerikaanse strijdkrachten, maar hij had ook wat hij noemde een ‘lang en beleefd telefoongesprek’ met Trump, en zei dat ze met ‘wederzijds respect’ een bilaterale agenda bespraken die gunstig was voor beide landen. Hij noemde hem op zijn beurt ‘een groot man’.

Een regeringsgezinde aanhanger houdt een schilderij vast van wijlen president Hugo Chavez tijdens een campagnebijeenkomst op 18 november 2021 in Caracas.

(Manaure Quintero/Getty Images)

Oner, een voormalige diplomaat, zei dat zijn troost bij Washington niet betekent dat Rodríguez zijn revolutionaire ideologie heeft opgegeven. Hij gelooft dat hij en andere leiders enkele kernprincipes van het Chavismo hebben opgeofferd om het te redden.

“Ze doen dit voor het voortbestaan ​​van het regime”, zei Oner. “Ze moeten flexibel zijn om aan de macht te blijven, anders verliezen ze alles.”

Toch lijdt het geen twijfel, zei Oner, dat Chavez teleurgesteld zal zijn.

“Hij zou zich diep verraden voelen door Delcy’s daden.”

Linthicum en McDonnell rapporteerden vanuit Mexico City en James uit Californië. Speciale correspondent Mery Mogollón droeg bij vanuit Caracas, Venezuela.