De oorlog van de VS en Israël met Iran escaleert Straat van Hormuz opnieuw in het vizier van geopolitieke conflicten.
Iran heeft bijna al het verkeer stopte in de waterweg die de Perzische Golf met alle oceanen van de wereld verbindt, waardoor een belangrijke route voor de mondiale oliestromen wordt afgesloten. Aanvallen op commerciële schepen en de dreiging van verdere aanvallen heeft bijna alle tankers die olie, gas en andere goederen via de route vervoeren, tegengehouden. Dit leidde ook tot productieverlagingen bij enkele van de grootste producenten ter wereld, omdat hun ruwe olie niet langer gedistribueerd kon worden.
Dit is niet de eerste keer dat de Straat van Hormuz wordt bewapend. Eerdere inbeslagnames van schepen en gevechten in de regio hebben aanleiding gegeven tot bezorgdheid voor commerciële schepen, waardoor hun vaarmogelijkheden soms ernstig zijn verstoord. Iran heeft door de jaren heen ook herhaaldelijk gedreigd de zeestraat te sluiten als reactie op sancties en andere spanningen, maar heeft het verkeer niet volledig stopgezet. Zelfs nu het meeste verkeer tijdens de huidige oorlog tot stilstand is gekomen, zijn er volgens maritieme en handelsdataplatforms nog steeds tientallen schepen in geslaagd de waterweg te passeren.
Hoewel Iran en Oman allebei grondgebied hebben in de Straat van Hormuz, wordt de smalle scheepvaartroute gezien als internationale wateren waar alle schepen doorheen kunnen. Teheran heeft echter aanzienlijke invloed op de route via zijn nabijgelegen militaire aanwezigheid en controle over de belangrijkste eilanden in de regio.
Deze laatste botsingen, die zich nu in de derde week bevinden nadat de VS en Israël aanvallen op Iran hebben gelanceerd en de hoogste leider van Iran hebben gedood, hebben grote gevolgen gehad voor de energiemarkten: ongeveer een vijfde van de olie in de wereld ging vóór de oorlog door de Straat van Hormuz, en de beperkingen van het aanbod hebben de brandstofprijzen enorm doen stijgen.
Hier zijn enkele andere voorbeelden van gevallen waarin het verkeer in de Straat van Hormuz werd verstoord of bedreigd.
Jaren tachtig: ‘Tankeroorlog’ tussen Iran en Irak
Tijdens de dodelijke achtjarige oorlog tussen Iran en Irak in de jaren tachtig vielen beide partijen tankers en andere schepen in en rond de Straat van Hormuz aan, waarbij ze zeemijnen gebruikten om op sommige punten het verkeer te blokkeren. De VS waren ook betrokken bij de zogenaamde Tankeroorlog – waarbij de marine in 1988 zelfs een eendaagse strijd tegen Iran voerde en vervolgens een Iraans commercieel vliegtuig neerhaalde dat het voor een straaljager aanzag, waarbij 290 mensen omkwamen.
De zeestraat sluit niet volledig. En tijdens de oorlog escorteerden Amerikaanse schepen ook Koeweitse olietankers om hen te beschermen tegen Iraanse aanvallen. De route werd echter zeer gevaarlijk en de scheepvaart werd verstoord.
2011–2012: Iran dreigt met een shutdown tijdens nucleaire sancties
Eind 2011 en begin 2012 dreigde Iran de Straat van Hormuz te sluiten als reactie op nieuwe sancties van het Westen vanwege zijn nucleaire ontwikkelingsprogramma. De Europese Unie begon een verbod op de aankoop van Iraanse olie af te dwingen – en de VS richtten zich ook op de energiesector van het land, terwijl ze transacties met de centrale bank van Iran verboden. Dit moedigt vervolgens andere landen aan om minder Iraanse olie te kopen.
Maar Iran heeft een aantal van deze dreigementen afgewezen en zijn regering heeft de Straat van Hormuz niet afgesloten. Volatiliteit en verschuivingen in het aanbod zorgen echter voor veranderingen in de olieprijzen. Brent-olie – de internationale standaard – werd in december 2011 en gedurende het grootste deel van 2012 boven de $100 verhandeld, met een piek van meer dan $126 per vat in maart 2012, voordat hij later in het jaar afkoelde.
2018: Meer shutdown-dreigingen nadat de VS zich terugtrekt uit het nucleaire akkoord
In mei 2018, tijdens zijn eerste ambtstermijn, trok de Amerikaanse president Donald Trump zich terug uit de nucleaire deal met Iran uit het Obama-tijdperk en begon hij opnieuw sancties op te leggen. Ondanks enige opluchting beloofde Trump uiteindelijk alle Iraanse olie-exporten stop te zetten. Als reactie hierop herhaalde de toenmalige Iraanse president Hassan Rouhani de dreigementen om de Straat van Hormuz te sluiten.
Maar opnieuw sloot Iran de zeestraat niet. Ondanks enige volatiliteit tot nu toe dit jaar, met bijzondere productiedruk op OPEC-producenten, werd Brent aan het eind van het jaar verhandeld tegen bijna $54 per vat, vergeleken met ongeveer $75 per vat toen Trump verklaarde dat de VS zich in mei 2018 zouden terugtrekken.
2019-2025: Inbeslagnames en aanvallen op schepen
De Amerikaanse marine gaf Iran de schuld van een reeks zeeslakmijnaanvallen op schepen in de buurt van de zeestraat die tankers beschadigden in 2019, evenals van een fatale drone-aanval op een olietanker die verbonden was met Israël in 2021. Teheran ontkende destijds zijn betrokkenheid.
Hoe dan ook weegt dit soort vijandigheid op de verzekeringstarieven en baart het zorgen voor rederijen.
Ondertussen heeft Iran volgens staatsmedia verschillende schepen in de wateren in beslag genomen, waaronder verschillende buitenlandse olietankers die eind vorig jaar verdacht werden van het vervoeren van gesmokkelde brandstof. Het land heeft in 2024 ook een onder Portugese vlag varend vrachtschip in beslag genomen en twee Griekse tankers in beslag genomen en deze in 2022 maandenlang vastgehouden, naast andere inbeslagnames. Desondanks blijft de zeestraat te allen tijde open.
Juni 2025: 12 dagen durende oorlog tussen Israël en Iran
Zorgen over de mogelijke sluiting van de Straat van Hormuz kwamen vorig jaar ook naar voren tijdens de twaalfdaagse oorlog tussen Israël en Iran, vooral nadat Amerika bij het conflict verwikkeld raakte door drie Iraanse nucleaire en militaire locaties te bombarderen.
Maar Iran sloot de zeestraat niet en de olieprijzen kenden geen blijvende piek. Hoewel de prijzen aan het begin van het conflict enorm stegen, kende olie feitelijk een uitverkoop omdat handelaren twijfelden aan de mogelijkheid van een aanval op ruwe olie. Tegen het einde van de oorlog handelde Brent onder de $67 per vat, een aantal dollars lager dan voorheen.
—Wyatte Grantham-Philips, zakelijk schrijver van AP
