BEIROET — Opperste Leider Ayatollah Ali Hosseini Khamenei, die zaterdag werd gedood bij een Amerikaans-Israëlische aanval in Iran, demoniseerde tijdens zijn ruim dertig jaar aan de macht de Verenigde Staten, riep op tot de vernietiging van Israël en handhaafde een stevige greep op de Iraanse politiek, terwijl hij zijn invloed in het Midden-Oosten bevorderde.
President Trump maakte zaterdag op Truth Social de dood van Khamenei bekend.
Als geestelijk leider en hoogste autoriteit van Iran is Khamenei (86) een belangrijke scheidsrechter in de zaken van het land, waaronder de economie, het onderwijs en de defensie. Hij is het langstzittende staatshoofd van de regio en de op één na hoogste leider van Iran.
Hij zette het buitenlands beleid voort van zijn voorganger en oprichter van de Islamitische Republiek, ayatollah Ruhollah Khomeini, waarin Iran tegenover de gecombineerde militaire macht van de VS en Israël stond. En hij verpletterde meedogenloos de interne uitdagingen van zijn bewind, waarvan de meest recente in januari plaatsvonden, toen Iraniërs de straat op gingen om economische hervormingen te eisen. Duizenden mensen werden gedood door veiligheidstroepen.
Opperste Leider Ayatollah Ali Khamenei spreekt op de verjaardag van de dood van de oprichter van de Islamitische Republiek, Ayatollah Ruhollah Khomeini, afgebeeld in een portret, in zijn mausoleum in Teheran op 4 juni 2022.
(Bureau van de Iraanse Opperste Leider / Associated Press)
De dood van Khamenei markeert een keerpunt voor zijn lange tijd geïsoleerde land: zal zijn opvolger een gematigder standpunt innemen of de indirecte confrontatie met Washington, het Westen en Israël hervatten?
De Iraanse grondwet bepaalt dat de nieuwe leider zal worden gekozen door de Assembly of Experts, een orgaan bestaande uit 88 geestelijken. Khamenei heeft een handje bij het selecteren van de meeste leden, waardoor hij grote controle heeft over wie hem zal opvolgen.
Een van de belangrijkste kanshebbers is de tweede van Khamenei’s vier zonen, Mojtaba Khamenei. Net als zijn vader is deze 56-jarige man een geestelijke die in de heilige stad Qom heeft gestudeerd.
Washington heeft hem in 2019 gesanctioneerd omdat hij samenwerkte met de Quds Force, de tak van de Revolutionaire Garde voor illegale oorlogvoering, en de Basij, een paramilitair-religieuze vrijwilligersmacht, “om de destabiliserende regionale ambities en onderdrukkende binnenlandse doelstellingen van zijn vader te bevorderen”, aldus het Amerikaanse ministerie van Financiën.
Tijdens zijn lange regeerperiode plaatste Khamenei Teheran in het centrum van een uitgebreid netwerk dat bevriende regeringen, terroristische groeperingen en politieke bondgenoten omvatte, zoals de Libanese militante groepering Hezbollah en de Houthi-rebellen in Jemen, en maakte hij de Arabische buurlanden bang. Zijn zoektocht naar kernenergie, ondanks zijn volharding dat deze voor vreedzame doeleinden was, bracht de westerse landen in beroering en leidde hem uiteindelijk tot een korte oorlog in 2025 met aartsvijand Israël.
Khamenei, een lange, bebaarde man die er misschien onstuimig uit zou zien als hij niet zo hard was, heeft hij te danken aan zijn alliantie met hardliners, vooral de Islamitische Revolutionaire Garde (IRGC), met wie hij een nauwe band kreeg tijdens de oorlog tussen Iran en Irak in de jaren tachtig.
Maar hij heeft af en toe stemmen voor compromissen getolereerd, maar daar nooit mee ingestemd: in 2015 steunde hij met tegenzin een historisch nucleair akkoord dat het Iraanse kernwapenprogramma stopzette in ruil voor verlichting van de sancties.
Geconfronteerd met de publieke woede en een gehavende economie, zei Khamenei dat hij de deal verwelkomde, ook al benadrukte hij dat “mijn vaste aanbeveling is om de vijand niet te vertrouwen”, een houding ten opzichte van Washington die hij gedurende zijn hele regeerperiode zal handhaven.
Toen Trump zich in 2018 terugtrok uit het akkoord, versterkte dat alleen maar de invloed van Khamenei en andere hardliners die twijfels koesterden over het akkoord.
“Het lijk van deze man, Trump, zal in as veranderen en voedsel worden voor wormen en mieren”, zei Khamenei een dag nadat Trump aftrad, “terwijl de Islamitische Republiek blijft bestaan.”
Datzelfde jaar schreef Khamenei op sociale media dat Israël een “kwaadaardige kankergezwel” was die moet worden uitgeroeid, en voegde eraan toe dat “dit mogelijk is en zal gebeuren.”
Ondanks zijn vurige retoriek trok de Iraanse leider zich bijna altijd terug uit een openlijke oorlog, zelfs daarna Trump geeft opdracht tot drone-aanvallen die in 2020 de topfunctionaris van Khamenei, generaal-majoor Qassem Suleimani, vermoordde.
In 2020 bezocht Khamenei de familie van generaal-majoor Qassem Suleimani, afgebeeld op het portret, die omkwam bij een drone-aanval op bevel van president Trump.
(Frankrijk-Persagentschap)
Khamenei is op zijn hoede voor escalerende vijandelijkheden met de VS, Israël en de buurlanden van Iran in de Perzische Golf, nu andere regionale autocraten, waaronder de Iraakse sterke man Saddam Hoessein en de Libische Moammar Kadafi, worden afgezet na een door Washington geleid offensief.
Deze strategie kwam hem goed van pas tijdens de door de VS geleide invasie van Irak in 2003, waarbij Iran manoeuvreerde om een ongekende invloed op zijn voormalige vijand te verkrijgen. Een 1.300 pagina’s tellende geschiedenis van de invasie van het Amerikaanse leger in 2003, voltooid in 2018, concludeerde dat “een gedurfd, expansionistisch Iran de enige overwinnaar leek te zijn.”
Na 7 oktober 2023, toen de Palestijnse militante groep Hamas Israël aanviel en ongeveer 1.200 mensen vermoordde en ongeveer 250 anderen ontvoerde, leek een oorlog tussen Israël en Iran – dat Hamas steunt – op handen. Twintig maanden lang, net zoals Israël doodde Hamas-chef Ismail Haniyeh in Teheran en de leider van Hezbollah Hassan Nasrallah in Beiroet, dat destijds hielp bij het omverwerpen van de Syrische president Bashar Assad, reageerde Iran met een golf van ballistische raketten, maar hield zich verder terughoudend in.
Dit veranderde in juni 2025 toen Israël Iran aanviel en zei dat het handelde om Teheran ervan te weerhouden kernwapens te ontwikkelen. De Israëlische aanval kwam net toen Teheran en de tweede regering-Trump terugkeerden naar de onderhandelingstafel over het nucleaire programma van Iran.
Naar verluidt boekten de gesprekken vooruitgang voordat Israël de hoogste militaire commandostructuur van Iran en de beste nucleaire wetenschappers wegvaagde. Toen deden de VS mee en wierpen zichzelf neer ‘bunkerbreker’-bommen. faciliteiten diep onder de grond te penetreren. Iran reageerde door raketten op Israël af te vuren, maar escaleerde het conflict niet.
Israëlische brandweerlieden zijn bezig met het blussen van een brand nadat een raket gelanceerd vanuit Iran op 16 juni 2025 Tel Aviv trof.
(Baz Ratner / Associated Press)
Iedereen die zich vrijwillig aanmeldt, zal te maken krijgen met de Revolutionaire Garde, die onder leiding van Khamenei macht heeft vergaard en niet in de stemming is om deze op te geven.
De onzekerheid weerspiegelt de omstandigheden waarmee Khamenei werd geconfronteerd, wiens opkomst aan de macht nauwelijks had kunnen worden voorspeld.
Khamenei, geboren op 19 april 1939 in de stad Mashhad in het noordoosten van Iran, was de tweede van acht kinderen van Sayyed Javad Khamenei, een jurist, en Khadijeh Mirdamadi.
Hij begon zijn religieuze lessen op vierjarige leeftijd en zette zijn studie voort op een gerespecteerde plaats Niet doentoonaangevend seminarienetwerk. Als geestelijke van in de twintig ontmoette hij Khomeini, een charismatische religieuze leider en een duidelijke tegenstander van Mohammad Reza Shah Pahlavi.
Er waren nog andere invloeden: hij las naar verluidt Victor Hugo, John Steinbeck en Leo Tolstoj vraatzuchtig. Hij rookte een pijp en hield van poëzie en tuinieren. Hij trouwde in 1964 met Mansoureh Khojasteh Bagherzadeh en zij kregen samen met hun zoon twee dochters.
Khomeini zou zijn mentor worden, een figuur die hem trouw bleef en geheime missies voor hem uitvoerde terwijl Khomeini in ballingschap leefde. Khameni betaalde zijn loyaliteit terug met jarenlange gevangenisstraf en marteling door SAVAK, de geheime politie van de sjah.
Volgens Karim Sadjadpour, een Amerikaanse beleidsanalist van Iraanse afkomst bij de Carnegie Endowment die uitgebreid over Khamenei heeft geschreven, zou een dergelijke behandeling aan de basis kunnen liggen van zijn haat tegen de VS en Israël, die beide SAVAK zouden hebben gesteund en getraind.
De Islamitische Revolutie veranderde het lot van Khamenei. Nu de sjah eruit was, verving Khomeini de monarchie in 1979 door Wilayat al-Faqih – een islamitische republiek. Khomeini werd opperste leider en beloonde zijn volgelingen met overheidsbanen.
Demonstranten houden posters vast van de verbannen moslimleider Ayatollah Ruhollah Khomeini tijdens een anti-sjah-protest in Teheran op 10 december 1978.
(Michel Lipchitz / Associated Press)
Khamenei werd op verschillende posten benoemd: eerst als plaatsvervangend minister van Defensie, vervolgens als leider van het vrijdaggebed in Teheran en, belangrijker nog, als toezichthouder van de Revolutionaire Garde.
Twee jaar later, in juni 1981, terwijl Khamenei een religieuze lezing gaf in een moskee, werd vlakbij een bandrecorder met een bom geplaatst door de Mujahedin-e-Khalq (MEK), een verzetsgroep.
Door de ontploffing liep Khamenei blijvend letsel op aan zijn rechterarm (naar verluidt begroette hij mensen alleen met zijn linkerhand). Enkele maanden later werd bij een nieuwe MEK-bomaanslag president Mohammad Ali Rajai gedood, samen met andere Iraanse functionarissen.
In de chaos die volgde vroeg de revolutionaire elite – met de steun van Khomeini – Khamenei zich kandidaat te stellen voor het presidentschap. Vervolgens won hij twee termijnen, de eerste termijn met 97% van de stemmen en de tweede termijn met 87%.
De opeenvolgende onrust keerde in 1989 in het voordeel van Khamenei terug. Khomeini had afscheid genomen van zijn aangewezen erfgenaam, ayatollah Hossein-Ali Montazeri. Niemand onder de senior pastors werd als gekwalificeerd beschouwd en het idee van een leiderschapsraad werd verworpen. Dit maakt Khamenei tot de leidende kandidaat, ook al is hij geen ayatollah, zoals de grondwet vereist.
De Vergadering van Deskundigen schrapte de voorwaarden, op aandringen van Khomeini, en maakte de weg vrij voor Khamenei om hem te vervangen. De dag na de dood van Khomeini in 1989 werd Khamenei tot opperste leider gekozen.
‘Mijn kandidatuur zou ons allemaal bloed moeten laten huilen’, zei Khamenei. “Ik ben een individu met veel fouten en tekortkomingen en echt een kleine seminarist.”
Khamenei werd als middelmatig beschouwd en ontbeerde het charisma en de religieuze bonafide waarden van zijn voorganger – en aangezien het land net uit een achtjarige oorlog met Irak kwam – ontbrak het aanvankelijk aan ambitieuze plannen voor verandering.
Elke tegenzin werd snel vervangen door de vastberadenheid om de economie opnieuw vorm te geven en een schaduwregering te creëren – gesteund door zijn partnerschap met de Revolutionaire Garde en Basij.
In 2013, zo blijkt uit een onderzoek van Reuters, sloot Khamenei zich aan bij een organisatie genaamd het Imamate Order Execution Headquarters, die naar schatting ongeveer 95 miljard dollar in handen heeft en betrokken is bij een duizelingwekkende reeks industrieën.
Ondertussen plaatste hij de Revolutionaire Garde in het middelpunt van zijn benoemingen, waarbij hij korpsleden voor zich wist te winnen als loyalisten die Khamenei zien als hun schild tegen de roep om hervormingen.
Khamenei maakte gebruik van ongekende economische en militaire controle om de onrust te onderdrukken, waaronder het aanwakkeren van protesten in 2019 en demonstraties in 2022 waarin de dood van de jonge Iraans-Koerdische vrouw Mahsa Amini werd veroordeeld terwijl ze in politiehechtenis zat.
Zelfs in zijn laatste jaren verzachtte Khamenei zijn kritiek op de VS en Israël niet. “Wij zal niet opgeven tegen elke agressie”, zei hij na hun aanval in 2025. “Dit is de logica achter de Iraanse natie.”
