Lang voordat het Guggenheim Museum en de Walt Disney Concert Hall in Bilbao hem tot een wereldberoemdheid maakten, fungeerde LA als het laboratorium van Frank Gehry – een plek waar hij materialen kon testen, gebouwtypes kon veranderen en de grenzen tussen kunst en architectuur kon vervagen. Deze projecten laten zien hoe een ontwerper leert normen te ombuigen en ruimtelijke verhalen vorm te geven, waardoor het culturele landschap van de stad verandert. (Hij overleed vrijdag op 96-jarige leeftijd in zijn huis in Santa Monica.)
Van bescheiden huizen tot grote culturele instellingen: Gehry’s gebouwen in LA laten een architect zien die een taal creëerde die uiteindelijk een plek zou veranderen over de hele wereld.
Walt Disney-concertzaal, Los Angeles, 2003
(Francine Orr / Los Angeles Times)
Het project werd in 1987 bedacht door Walt Disney’s weduwe Lillian en werd pas in 2003 voltooid. Maar het was het wachten waard. Nu een cultureel en visueel anker in het centrum van Los Angeles, weerspiegelt Disney’s rel van titanium zeilen de kabbelende golven van muziek, Gehry’s liefde voor zeilen, vissenschubben en andere nautische thema’s, en de drukte van de stad om hem heen. Binnen heeft de bootvormige hal met houten lambrisering een intieme zitopstelling in wijngaardstijl, met uitstekende akoestiek gecreëerd door Yasuhisa Toyota. Laten we het 6.134 pijporgel niet vergeten dat lijkt op een exploderende doos frietjes. Lillian Disney, een bloemenkenner, zou sterven voordat de hal voltooid was, maar haar verborgen achtertuin concentreert zich rond de ‘Rose for Lilly’-fontein, samengesteld uit duizenden blauw-witte Delftse porseleinscherven.
Gehry-residentie, Santa Monica, 1978
Het Santa Monica-huis dat Frank Gehry voor zichzelf ontwierp.
(Brian van der Brug / Los Angeles Times)
Gehry’s huis in Santa Monica blijft een van de meest invloedrijke huizen van de 20e eeuw: een eenvoudig huis in Nederlandse koloniale stijl, opnieuw vormgegeven door hekken met kettingschakels, grijs golfplaten, zichtbare houten kozijnen en steil schuine glasvlakken. Het daagt de noties van huiselijk respect uit en behandelt het huis als een open experiment in plaats van als een voltooid object. Het huis werd een hoeksteen van Gehry’s werk en een symbool van rebellie tegen architecturale verfijning en formaliteit.
Loyola Law School, Westlake, 1978-2002
Het Girardi Advocacy Center aan de Loyola Law School beschikt over een roestvrijstalen spiegeltoren van 22 ton en 20 meter hoog.
(David Hill / Loyola Marymount Universiteit)
Loyola, gebouwd in twintig jaar tijd vanaf 1978, is een verzameling schattige, dorpachtige gebouwen gegroepeerd rond een centraal plein; zowel een andere interne wereld dan het omringende door auto’s gedomineerde stadsbeeld als een herinterpretatie van academische gebouwen en benauwde vierhoeken. Zijn cement-, beton-, metaal- en glasconstructies tonen Gehry’s steeds groter wordende taal van verschuivende schalen, gebroken vormen, eenvoudige materialen en sculpturale componenten. Gevuld met terrassen, steegjes en verrassende bordessen is het een van zijn uitstapjes naar het postmodernisme: het felgekleurde gebouw heeft onder meer een puntige bakstenen daklijn, extra grote kolommen, lange uitkragingen en cilindervormige stalen liften.
Chiat/Day-gebouw, Venetië, 1991
Het is begrijpelijk waarom het Chiat/Day-gebouw de bijnaam ‘Het verrekijkergebouw’ heeft gekregen.
(Los Angeles Times)
Bijgenaamd het “Tinocular Building” en ooit het hoofdkantoor van reclamebureau Chiat/Day, kijkt het gebouw uit op Main Street in Venetië. Volgens de legende was dit een laatste redmiddel. Gehry had moeite om zijn klanten tevreden te stellen en reikte over zijn bureau naar een model van een theater en bibliotheek dat zijn vrienden, de beeldhouwers Claes Oldenburg en Coosje van Bruggen, hadden gemaakt in de vorm van een telescoop. De drie werkten samen aan een telescoop van drie verdiepingen in matzwart, afgewerkt met zwarte rubberverf. Hoewel grotendeels decoratief, doet het dienst als voetgangersingang en bevat het een kegelvormige vergaderruimte. Daarachter ontwierp Gehry grote kantoren – de ene bekleed met donkere, ruwe baksteen, de andere met onregelmatig wit stucwerk – maar sindsdien worden ze overschaduwd door unieke entreesculpturen.
Norton Residence, Venetië, 1984
Norton-residentie.
(Bryan Chan / Los Angeles Times)
Dit huis duikt in de Venetiaanse tegencultuur. De onregelmatige volumes, pastelkleuren, verhoogde dekken, grillige daklijnen en collagematerialen – stucwerk, golfplaten, gebroken tegels – weerspiegelen een lokale mix van kunstenaarsateliers, surfhutjes en licht-industriële pakhuizen. Binnen ontvouwen ruimtes zich met veranderende geometrieën die voorrang geven aan visuele verrassing boven huiselijke conventies. Aan de voorkant lijkt de verhoogde schrijverskamer, gelegen op een smalle basis, op een badmeesterverblijf, met grote ramen waardoor de oorspronkelijke eigenaar (die schrijver was) tijdens het werk de omgeving kon overzien.
Tijdelijke Contemporary (nu Geffen Contemporary bij MOCA), City Center, 1983
Door in 1983 een magazijn voor politievoertuigen om te bouwen tot een tijdelijke tijdgenoot, hielp Gehry het hergebruik van industriële gebouwen in de museumwereld populair te maken. In plaats van het industriële karakter van het gebouw te ondermijnen, behoudt het zijn open frame, betonnen vloeren en een groot, kolomvrij volume, ideaal voor hedendaagse kunst. Strategische interventies – mechanica, dakramen, ingangen en hellingen – zijn verrassend ingetogen, gezien Gehry’s staat van dienst. Het resultaat is zowel monumentaal als flexibel en kan installaties ondersteunen die MOCA alleen niet zou kunnen.
Lucht- en ruimtegalerij, Exhibition Park, 1984
De Air and Space Gallery in het California Science Center is het eerste grote openbare werk van Frank Gehry.
(Luis Sinco / Los Angeles Times)
Dit project in Exhibition Park stelde Gehry in staat zijn gevoeligheid voor het eerst te vertalen naar een groter openbaar gebouw. De hangarachtige ruimte, voltooid in 1984, combineert industriële materialen – metalen afwerkingen, stucwerk, zichtbare structuren en utilitaire vormen – met gevouwen sculpturale massa’s en ondeugende artistieke momenten. Het meest opvallend is dat tijdens het opstijgen een Lockheed F-104 Starfighter-jet aan de gevel hangt, schuin omhoog gericht vanaf de zuidmuur. Dit leidde tot zijn concept voor een ‘bevroren explosie’-museum, waarmee hij brak met het idee dat architectuur en artefacten verschillend moesten zijn.
Gemini GEL Studios, West Hollywood, vanaf 1976
Gehry’s werk voor Gemini GEL – een van de belangrijkste prentkunstworkshops van het land – weerspiegelt zijn diepe betrokkenheid bij de kunstgemeenschap in L.A. Het project, voltooid tussen 1976 en de latere stadia, transformeerde industriële pakhuizen in met licht gevulde studio’s waar kunstenaars als Jasper Johns en Robert Rauschenberg meesterwerken produceerden. Gehry introduceerde lichtbeukramen, dakramen, grote zichtbare kozijnen, ruwe betonnen vloeren en metalen gevelbeplating, waardoor de utilitaire ruimte werd versterkt zonder het industriële karakter te verliezen.
Edgemar Centrum, Santa Monica, 1988
Edgemar Center in Santa Monica is een bloeiend winkelplein.
(Bryan Chan / Los Angeles Times)
Dit project transformeerde een industrieel complex uit de jaren twintig (het Edgemar Dairy and Ice Company-gebouw) in Santa Monica tot een cultureel en winkelcentrum. Gehry eert de industriële botten en voegt sculpturale details toe: geperforeerde gevels, schuine muren, getrapte daklijnen en vreemde materiaalcontrasten, zoals limoengroene tegels naast ruwe stalen kolommen. “Ik heb zestien ontwerpers geïnterviewd, en de beste werden allemaal beïnvloed door Frank”, zegt Edgemar-oprichter Abby Sher. “Dus ik dacht: waarom koop ik niet het origineel?” Alles is klassiek ingericht, met pleinen en steegjes op menselijke schaal, onderbroken door unieke campaniles. Dit is een goed voorbeeld van hoe de openbare ruimte niet alleen uit gebouwen ontstaat, maar ook uit de gaten ertussen. Het Santa Monica Museum of Art verliet uiteindelijk het centrum, maar het winkelplein bloeit nog steeds.
Hopper Compound, Venetië, 1983
Het huis, ontworpen voor kunstenaar en acteur Dennis Hopper, is deels een woonhuis en deels een creatief complex: een verzameling gebouwen rond een privébinnenplaats. Gehry droeg de studio en aanvullende structuren bij die de industriële wortels van de buurt weerspiegelen: golfplaten gevelbeplating, eenvoudige doosachtige volumes en subtiele geometrische bochten. Dit project, dat de grenzen tussen leven en creatie vervaagt, weerspiegelt zowel de rebelse geest van Hopper als de evoluerende architecturale taal van Gehry.
Schnabelhuis, Brentwood, 1989
Frank Gehry praat met eigenaar Jon Platt in het Schnabel House in 2010.
(Lawrence K.Ho / Los Angeles Times)
Dit huis, voltooid voor Rockwell en Marna Schnabel, vertegenwoordigt het moment waarop Gehry zijn experimentele vocabulaire vertaalde in een meer verfijnde, huiselijke taal, resulterend in een woning die zowel sereen als expressief is. Het bestaat uit in elkaar grijpende paviljoens rond een binnenplaats, een tuin en een groot reflecterend zwembad aan de achterkant. Gehry combineert stucwerk, tegels, metaal en glas tot composities die sculpturaal en elegant aanvoelen, onderbroken door dramatische binnengevels en hoekige volumes, die uitkomen op het landschap. Buren waren aanvankelijk achterdochtig, zei Marna Schnabel, maar al snel accepteerden ze het huis. “Het is verbazingwekkend hoe mensen reageren op iets dat niet ‘normaal’ is”, zei hij.
