Nu het mondiale veiligheidslandschap verandert, wordt de ruimtevaart niet langer alleen gezien als een gebied van onderzoek en handel, maar ook als een belangrijke pijler van de Duitse nationale veiligheid en militaire afschrikking.
ADVERTENTIE
ADVERTENTIE
Volgens de cyber- en informatiedomeininspecteur van de Duitse strijdkrachten, vice-admiraal dr. Thomas Daum, is de ruimte nu zijn eigen slagveld geworden.
De Bundeswehr exploiteert momenteel tussen de acht en tien satellieten, voornamelijk voor verkenning – inclusief de SAR-Lupe- en SARah-systemen – en voor communicatie. Deze vloot wordt nu echter als verouderd beschouwd.
In gesprek met Euronews op Veiligheidsconferentie MünchenDaum zei dat satellieten “cruciaal zijn voor het functioneren van onze systemen in het veld” en veel verder gaan dan puur militair gebruik. “Als de satelliet uitvalt, kun je geen geld opnemen”, zei hij. Er bestaat een risico dat “onze systemen in de ruimte kunnen worden aangevallen.”
Tegen die achtergrond zou een “dag zonder ruimte” – met andere woorden, een grootschalige satellietstoring –, zo waarschuwde hij, “in wezen een ramp zijn”. Een dergelijke aanval zou opzettelijk satellieten uitschakelen, wat onmiddellijke gevolgen op de grond zou hebben en kritieke infrastructuur en belangrijke diensten ernstig zou ontwrichten.
Afschrikking in een baan
Net als andere defensiegebieden is het antwoord van Berlijn afschrikking. Afgelopen september heeft minister van Defensie Boris Pistorius ongeveer 35 miljard euro toegezegd tegen 2030, waarvan een deel bestemd was voor een ruimtegebaseerd verkenningsvermogen bekend als “SPOCK”, dat de Bundeswehr sinds begin dit jaar gebruikt.
Het systeem, gebouwd door het Finse bedrijf Iceye in samenwerking met het Duitse Rheinmetall, is gebaseerd op een netwerk van radarsatellieten die gebruik maken van synthetische apertuurradar (SAR). In tegenstelling tot optische satellieten kunnen ze onder alle weersomstandigheden en op elk moment beelden van het aardoppervlak vastleggen, waarbij bewegingen en veranderingen op het aardoppervlak worden gevolgd, ongeacht bewolking of duisternis.
Voor Daum volgt afschrikking in de ruimte dezelfde logica als op het land, op zee of in de lucht: capaciteit duidt op intentie. Als je laat zien dat je in een baan om de aarde kunt opereren – en ingrijpen –, geef je aan dat vijandelijke systemen niet buiten bereik zijn.
Dit betekent niet dat satellieten uit de ruimte moeten worden geblazen. In de praktijk zijn zogenaamde niet-kinetische acties vaak relevanter. Optische surveillancesatellieten kunnen bijvoorbeeld tijdelijk vanaf de grond worden “verblind” door hun sensoren te verblinden. Deze satellieten zijn afhankelijk van camera’s of telescopen met hoge resolutie; interfereren met de sensor, en de satelliet kan niet zien.
Een andere methode is jamming: het verzenden van interferentiesignalen om communicatiesatellieten te verstoren. De hardware blijft intact, maar de bruikbaarheid neemt af. “De impact was voelbaar op de grond”, zei Daum. “Als surveillancesatellieten je troepenbewegingen niet kunnen volgen, behaal je een tactisch voordeel.”
Duurzaamheid – zelfs in de ruimte
Er zijn ook politieke redenen waarom dit vermogen opzettelijk is ontworpen om fysieke schade te voorkomen. Duitsland ondertekende in 2023 de door de VS geleide Artemis-akkoorden en beloofde daarbij het principe om geen ruimteschroot te creëren.
In de praktijk betekent dit dat vijandelijke satellieten niet zomaar kunnen worden neergeschoten. De nadruk ligt op omkeerbare actie: het beperken of onderbreken van het gebruik ervan zonder fragmenten in een baan om de aarde achter te laten. Voorlopig is dat nog steeds de officiële route.
Volgens Daum zijn er echter politieke stemmen die het zogenaamde ‘zero waste’-principe in twijfel beginnen te trekken. “Het feit dat we het vermogen hebben om een systeem te vernietigen, betekent niet dat we het zullen gebruiken”, zei hij tegen Euronews.
Tegelijkertijd blijkt volgens hem de mogelijkheid om berichten te versturen. Het signaal dat “we dezelfde capaciteiten hebben als onze tegenstanders” draagt bij aan de logica van afschrikking door middel van bestraffing – het idee dat tegenstanders rekening moeten houden met het risico van vergelding.
“Dit kan zeker een afschrikwekkende werking hebben”, aldus Daum. “Maar uiteindelijk zal dit aanpassingen aan onze ruimteveiligheidsstrategie vereisen – en dat is een politieke beslissing.”
Een netwerk van duizenden kleine satellieten
Naast verkenning is veilige en veerkrachtige communicatie even belangrijk – zowel in tijden van vrede als in tijden van crisis. De Bundeswehr is sterk afhankelijk van satellietcommunicatie. Voor langeafstandsverbindingen zijn ze tot nu toe sterk afhankelijk geweest van geostationaire satellieten, zowel particuliere als gehuurde.
Als Duitse oorlogsschepen bijvoorbeeld vanuit Europa naar Afrika zouden worden ingezet, zou de communicatie via deze infrastructuur verlopen, legde Daum uit. Het project dat bekend staat als “SATCOMBw Phase 4” vertegenwoordigt het grootste afzonderlijke ruimtevaartprogramma in de geschiedenis van de Bundeswehr. Het doel was om tanks, schepen, vliegtuigen en troepen over de hele wereld via satellietcommunicatie met elkaar te verbinden – en in het bijzonder om operaties aan de oostflank van de NAVO veilig te stellen, inclusief permanent gestationeerde Duitse troepen. brigade in Litouwen.
SATCOMBw blijft echter een conventioneel systeem dat is gebouwd met een klein aantal grote satellieten. Dit is niet te vergelijken met sterrenbeelden als Starlink, die bestaan uit duizenden kleine, onderling verbonden satellieten in een lage baan om de aarde. In plaats van te vertrouwen op een paar waardevolle activa, exploiteert Starlink een dicht netwerk van kleine eenheden die met elkaar communiceren.
Hierdoor ontstaan meer toegangspunten en wordt de veerkracht en flexibiliteit aanzienlijk vergroot. De strategische waarde van het systeem werd vooral duidelijk tijdens de oorlog in Oekraïne. Zowel Rusland als Oekraïne hebben de afgelopen jaren in verschillende mate vertrouwd op satellietnetwerken die door SpaceX worden beheerd, met name voor het coördineren en besturen van drones.
Officieel zijn Starlink-services niet toegestaan voor gebruik in Rusland. Vanaf 2023 zullen er echter Starlink-terminals verschijnen Russische eenhedennaar verluidt het land binnengekomen via tussenpersonen in de Golf of Centraal-Azië.
De afgelopen twee weken is SpaceX verhuisd naar blok Russische troepen hebben toegang tot Starlink-diensten. Oekraïne zei dat de beperkingen de Russische operaties “aanzienlijk hadden geschaad”. Moskou ontkent dit en houdt vol dat er geen gevolgen zijn voor zijn mogelijkheden voor drone-oorlogvoering.
