MEXICO-STAD — Adrián Ramírez heeft zijn geboorteplaats in het westen van Mexico al ruim twintig jaar niet meer bezocht. Toen hij daar begin vorig jaar eindelijk terugkeerde nadat hij uit de Verenigde Staten was gedeporteerd, ontdekte hij dat de plaats veranderd was.
Ramírez herinnert zich de stad als dynamisch. Maar de discotheek waar hij als twintiger de hele nacht danste, is er niet meer. De bruisende avondmarkt, waar de lokale bevolking samenkomt voor taco’s, is vroeg stil. Na 22.00 uur namen kartelleden met militaire wapens de straten over.
“Dit is niet langer het Mexico van mijn jeugd”, zegt Ramírez, 45, die om veiligheidsredenen om zijn middelste en achternaam vroeg. “Er was meer vreugde, meer vrijheid. Maar dat is niet langer het geval.”
Iedereen die terugkeert naar zijn geboortestad na tientallen jaren weg te zijn geweest van zijn land, zal de veranderingen voelen: oude bedrijven sluiten en nieuwe bedrijven openen, sommige verhuizen en sommige sterven. Aanpassing aan deze veranderingen is al lange tijd onderdeel van de Mexicaanse migrantenervaring.
Maar veel van de tienduizenden mensen die door de regering-Trump naar Mexico zijn gedeporteerd, hebben tientallen jaren in de VS doorgebracht en erkennen dat hun land ook grotere veranderingen heeft ondergaan.
Volgens een Amerikaanse militaire analyse beheersen criminele groepen, beter bewapend en beter georganiseerd dan in het verleden, nu ongeveer een derde van het Mexicaanse grondgebied. Bendes hebben hun bereik uitgebreid tot buiten de drugshandel om geld af te persen van kleine bedrijven en hele industrieën te domineren, zoals de handel in avocado’s en limoenen. In sommige gebieden belasten criminelen alles: tortilla’s en kip, sigaretten en bier.
Strijdkrachten zorgen voor veiligheid tijdens een bijeenkomst over het Michoacan Plan voor Vrede en Rechtvaardigheid, in de Morelos-kazerne in Militaire Zone XXI in Morelia, Micoacan, Mexico, in november.
(Enrique Castro/AFP via Getty Images)
Delen van Michoacán, de staat waar Ramírez vandaan komt, lijken nu op een echt slagveld, waar criminele groepen elkaar bevechten met granaatwerpers, drones uitgerust met explosieven en geïmproviseerde landmijnen.
Teruggekeerden zijn kwetsbaar voor geweld omdat ze opvallen. Velen spreken Spaans. Hun stijlvolle kapsels, vaak met een vervaging aan de zijkanten, onderscheiden hen in plattelandsgemeenschappen. Dat geldt ook voor kleding in buitenlandersstijl, zoals wijde broeken en T-shirts waarin hun favoriete sportteams worden geprezen: de Dodgers, de Raiders, de Dallas Cowboys. Ramírez zei dat zelfs zijn maniertjes, die in de loop van zijn jaren in het noorden waren veranderd, hem al snel als een buitenstaander identificeerden.
Kartels richten zich op terugkerende migranten voor ontvoering of afpersing omdat men denkt dat ze geld hebben, zegt Israel Concha, die leiding geeft aan Nuevo Comienzos, oftewel New Beginnings, een non-profitorganisatie met kantoren in Las Vegas en Mexico-Stad die gedeporteerden ondersteunt. Terugkeerders weten vaak niet hoe ze door de controleposten van kartels of lokale regelgeving van criminele groepen moeten komen.
‘Wij zijn gemakkelijke doelwitten’, zei Concha.
Concha zei dat hij in 2014 door kartelleden werd ontvoerd en gemarteld nadat hij naar Mexico was gedeporteerd. Hij zei dat zestien migranten uit groepen die zijn organisatie steunden, zijn vermoord of verdwenen sinds hij zijn organisatie heeft opgericht.
Tien van deze gevallen deden zich vorig jaar voor.
In mei verdween een terugkerende man nadat hij zijn baan in een hotel in de staat Querétaro had opgezegd, zei Concha. Zijn ouders, wanhopig om hem levend te vinden, hielden in oktober een begrafenis en mis voor hem.
Ramírez verliet zijn stad in de staat Michoacán op 21-jarige leeftijd naar de Verenigde Staten, in de hoop geld te sparen zodat hij naar huis kon terugkeren en zijn eigen huis kon bouwen.
Maar het leven gebeurde – Ramírez trouwde en kreeg drie kinderen – en hij bleef. Hij was auto’s aan het wassen en reed voor Uber in Nashville voordat hij werd gedeporteerd.
De terugkeer naar Michoacán was bitterzoet. Hij huilde van vreugde toen hij zijn moeder en broers en zussen voor het eerst in jaren omhelsde. Maar al snel werd hij op straat ondervraagd door een kartellid die wilde weten hoe hij heette en wat hij deed. Andere kartelleden fotografeerden hem terwijl hij over het stadsplein liep.
De stad was ooit beroemd om zijn kaasproductie. Tegenwoordig is de dominante industrie in Mexico brandstofdiefstal, een onderneming die miljoenen dollars waard is en in Mexico snel groeit. Criminelen van het Jalisco New Generation-kartel hebben onlangs twee benzinestations in de stad platgebrand en hun eigenaren vermoord om hun controle over de pueblo te laten gelden, zei Ramírez. Vervolgens zetten ze hun eigen illegale stations op, waardoor de lokale bewoners geen andere keuze hadden dan bij hen te kopen.
De autoriteiten hielpen niet.
Ramírez hoorde van zijn familie dat de burgemeester door het kartel was uitgekozen. Ook de politie werkt onder een hoedje met criminelen. Nadat een familielid een ongeluk had gehad, heeft de politie uiteindelijk geld van hem afgeperst, zei Ramírez.
Ramírez begon voor zijn leven te vrezen. Hij vroeg zich af of het tijd was om te vertrekken, en zo ja, waar hij heen zou gaan.
Uit gegevens blijkt dat steeds meer Mexicanen vanwege geweld gedwongen worden hun gemeenschappen te verlaten. De door conflicten verscheurde staten Michoacán, Chiapas en Zacatecas ervaren een zeer hoog niveau van ontheemding.
Israel Ibarra, een migratie-expert aan het College of the Northern Border, zei dat migranten die terugkeren naar door oorlog verscheurde gemeenschappen vaak weer moeten vertrekken.
“Het zijn niet alleen gedeporteerden”, zei hij. “Ze zullen een dubbele gedwongen verplaatsing ervaren.”
Dat is wat er gebeurde met een man die terugkeerde naar een stad uren van waar Ramírez opgroeide, in de bergen van Michoacán. Een plaatselijke boer huurde de migranten in om zijn kudde te beheren.
Het contracteren van externe partijen vereist doorlichting en goedkeuring van regionale facties van het kartel, iets wat boeren niet doen. Er zijn geen lokale bewoners die de rancheigenaar durven te helpen met het repareren van hekken en het verzorgen van zijn vee vanwege kartelredenen, waardoor de rancheigenaar slechts beperkte kansen op werk heeft.
De migrant, die weigerde zijn naam bekend te maken uit angst voor zijn leven, was zich niet volledig bewust van de macht van het kartel en nam de baan aan. Ranchers worden ook beter betaald dan anderen, een reden tot zorg voor het Jalisco-kartel, dat de lonen in de regio controleert.
Op een ochtend, Moordenaar Aangekomen bij het huis van de migrant en schoot schot na kogel in het gebouw. De arbeider vluchtte via een achterdeur toen de schutters naar binnen stormden.
‘Ze lieten me verwoest achter’, zei hij. “Ze hebben alles meegenomen.” Hij verstopte zich in de hoofdstad Michoacán.
De Mexicaanse president Claudia Sheinbaum prees de gegevens waaruit dit blijkt moorden daalden tijdens zijn eerste jaar in functie. Maar het aantal vermiste mensen is in het hele land gestegen, vooral in de door kartels gecontroleerde gebieden. En schokkende gewelddaden blijven de krantenkoppen halen.
“Mensen die het land lang geleden hebben verlaten, keren vaak terug naar gemeenschappen die veel gewelddadiger zijn dan toen ze vertrokken”, zegt Andrew Selee van het in Washington DC gevestigde Migration Policy Institute.
In Michocán werd het Jalisco-kartel in de herfst beschuldigd van de moord op een prominente burgemeester die had gezworen criminelen ter verantwoording te roepen. In december bracht de groep een autobom tot ontploffing in een stad langs een belangrijke cocaïnesmokkelroute, waarbij vier politieagenten omkwamen.
Volgens gegevens van het Nationale Migratie Instituut van het land waren er vorig jaar minder deportaties naar Mexico dan in de twee voorgaande jaren. Maar de harde deportatiecampagne van president Trump betekent dat minder migranten die naar Mexico zijn teruggekeerd, proberen terug te keren naar de VS, zeggen experts.
De regering van Sheinbaum heeft een re-integratieprogramma gelanceerd met de naam México te Abraza, oftewel Mexico verwelkomt je met open armen, dat volgens migrantenactivisten slechts beperkte steun biedt aan terugkeerders.
Volgens het programma zouden migranten ongeveer 100 dollar en een buskaartje naar hun geboorteplaats moeten krijgen. Maar Concha zei dat sommige mensen het geld niet ontvangen en dat migranten meer hulp nodig hebben. “Dit programma werkt niet”, zei Concha. “We hebben iets uitgebreiders nodig dat ook de emotionele en mentale gezondheid ondersteunt.”
Ramírez wil terugkeren naar de VS om bij zijn familie te zijn, maar is bang daar te worden vastgehouden.
Ze mist haar kinderen en droomt ervan vliegtickets voor ze te kopen, zodat ze ze kunnen bezoeken. Maar hij is bang hen bloot te stellen aan het geweld dat in Mexico plaatsvindt. “Het is hier een heel ander soort leven”, zegt hij. “Ik ben bedroefd door wat er is gebeurd.”
Hij besloot enkele maanden geleden zijn pueblo te verlaten. De stad waar hij nu woont lijkt rustiger, ook al wordt deze ook gecontroleerd door het Jalisco-kartel. Nadat hij een baan bij een tortilleria heeft gekregen, waarschuwt zijn nieuwe werkgever hem: kartelleden komen misschien langs om te vragen waar hij vandaan komt.
Dit artikel is gepubliceerd in samenwerking met de Puente News Collaborative, een tweetalige non-profit redactiekamer waar verhalen bij horen van Mexico en Grens tussen de VS en Mexico.
