Bezorgdheid over Iraanse internetafsluiting zou kunnen leiden tot ‘extreme digitale isolatie’

Iran is tien dagen bezig met een van de meest extreme internet-shutdowns in de geschiedenis, waarbij zijn 92 miljoen burgers zijn afgesloten van alle internetdiensten en zelfs verstoringen van oproepen en sms-berichten.

De Iraanse regering heeft op 8 januari de diensten stopgezet, blijkbaar om afwijkende meningen het zwijgen op te leggen en internationaal toezicht op het harde optreden van de regering tegen demonstranten te voorkomen.

De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Abbas Araghchi zei dat het internet plat lag als reactie op wat hij omschreef als een extern gerichte ‘terroristische operatie’.

De regering heeft niet gezegd wanneer de internetdiensten zullen worden hervat, maar nieuwe rapporten suggereren dat de autoriteiten achter de schermen mogelijk plannen maken om de diensten permanent te beperken.

Op 15 januari meldde nieuwssite IranWire dat regeringswoordvoerster Fatemeh Mohajerani aan verslaggevers vertelde dat internationale webtoegang in ieder geval niet beschikbaar zou zijn tot het Iraanse Nieuwjaar eind maart.

Internetvrijheidswaarnemers bij FilterWatch geloven dat de regering haastig nieuwe systemen en regels implementeert om Iran af te sluiten van het internationale internet.

“Er mag geen hoop zijn op het heropenen van de internationale internettoegang, en zelfs dan zal de gebruikerstoegang tot het internationale internet nooit meer terugkeren naar zijn vorige vorm”, aldus FilterWatch, daarbij verwijzend naar een niet nader genoemde overheidsbron.

Hoewel de BBC dit rapport of de timing van de implementatie ervan niet onafhankelijk kon verifiëren, zeiden journalisten die met BBC Persian spraken ook dat hen was verteld dat de internettoegang niet snel zou worden hersteld.

Iran heeft jarenlang de strenge controle over het internet behouden, waarbij de meeste westerse sociale media-apps en -platforms zijn geblokkeerd, evenals externe nieuwssites zoals BBC News.

Veel mensen zijn er echter in geslaagd toegang te krijgen tot populaire applicaties zoals Instagram via Virtual Private Networks (VPN).

Voorstanders van internetvrijheid bij Access Now zeggen dat Iran consequent het afsluiten van het internet heeft gebruikt als een manier om massaal geweld en bruut optreden tegen demonstranten te verdoezelen, zoals te zien was tijdens landelijke internetafsluitingen tijdens protesten in november 2019 en september 2022.

De sluiting werd ook opgelegd tijdens het conflict tussen Iran en Israël in juni 2025.

De huidige stroomstoring duurt echter langer dan eerdere storingen.

In een openbare verklaring zei de liefdadigheidsinstelling Access Now dat het volledige herstel van de internettoegang van cruciaal belang is.

“Het beperken van de toegang tot deze essentiële diensten brengt niet alleen levens in gevaar, maar moedigt de autoriteiten ook aan om de verantwoordelijkheid voor mensenrechtenschendingen te verbergen en te vermijden”, zei hij.

Er zijn al berichten dat de levensstandaard in Iran negatief wordt beïnvloed door de sluiting, met name op het gebied van de e-commerce.

Op 18 januari schatte het Human Rights Activist News Agency (HRANA) dat er meer dan 3.300 sterfgevallen onder demonstranten waren geregistreerd en dat meer dan 4.380 gevallen in behandeling waren. Er werd ook gemeld dat het aantal arrestaties 24.266 mensen in 187 steden had bereikt.

Er wordt aangenomen dat het werkelijke aantal mensen dat is vermoord en vastgehouden veel hoger ligt, maar door een gebrek aan toegang kan dit cijfer niet onafhankelijk worden geverifieerd.

Internetmonitoringproject FilterWatch zei dat de laatste sluiting het begin betekende van een extremer ‘digitaal isolement’ en een groter toezicht op wat er online wordt gezegd, verzonden en gezien.

Amir Rashidi, directeur cyberveiligheid en digitale rechten bij Miaan Group, die FilterWatch beheert, vertelde de BBC dat hij gelooft dat de autoriteiten op weg zijn naar een gelaagd systeem waarin toegang tot het wereldwijde internet niet langer automatisch is, maar goedkeuring vereist.

Toegang zal worden verleend via een registratie- en controleproces, hoopte hij, eraan toevoegend dat de technische infrastructuur voor een dergelijk systeem al jaren aanwezig is.

Volgens FilterWatch wordt het plan niet publiekelijk besproken, omdat belangrijke beslissingen steeds meer geconcentreerd zijn bij veiligheidsagentschappen in plaats van bij civiele ministeries.

Het beschermen van Iran tegen cyberaanvallen – waarvan er de afgelopen jaren veel spraakmakende en verontrustende gevallen zijn geweest – kan een andere motivatie zijn voor deze extreme maatregelen.

Analisten waarschuwen echter dat de plannen mogelijk niet volledig worden gerealiseerd of ongelijkmatig worden geïmplementeerd als gevolg van de interne machtsdynamiek en bredere economische en technische druk.

Amir Rashidi merkte op dat de risico’s voor internetproviders, evenals het vermogen van gebruikers om zich aan te passen of te migreren naar alternatieve platforms, de implementatie verder zouden kunnen bemoeilijken.

Als Iran doorgaat met de gerapporteerde plannen, zullen ze een soortgelijk systeem volgen in Rusland en China.

China heeft de wereld geleid bij het controleren van het internet, niet alleen door massale staatscensuur op online discussies, maar ook door waartoe mensen in het buitenland toegang hebben.

De zogenaamde Great Chinese Firewall blokkeert burgers van het grootste deel van het mondiale internet en alle westerse apps zoals Facebook, Instagram en YouTube zijn zonder VPN onbereikbaar – maar ze worden ook steeds moeilijker te gebruiken.

In 2019 begon Rusland met het testen van een groots plan om een ​​soortgelijk systeem te creëren, genaamd Ru-net.

Maar in tegenstelling tot China, dat staatscontrole op het internet heeft ingevoerd toen het internet zich tientallen jaren geleden verspreidde, heeft Rusland staatscontrole in een complex systeem moeten inpassen.

Rusland gaat verder dan China en is van plan het mondiale netwerk af te sluiten met behulp van een ‘kill switch’, die het blijkbaar in tijden van crisis zou gebruiken.

Het systeem zou intern internetverkeer mogelijk maken en het land online houden, maar zonder uitgaand of inkomend verkeer – in feite een digitale grens. Maar het is nog niet volledig getest.

Als het rapport klopt, lijkt het erop dat Iran een combinatie van permanente controle over het Chinese en Russische internet plant.

“In Iran lijkt er een poging te zijn om iedereen te isoleren van elke elektronische toegang, tenzij goedgekeurd door de regering”, zei computerbeveiligingsexpert prof. Alan Woodward van de Surrey Universiteit in Groot-Brittannië, na het bekijken van rapporten over de plannen van Iran.

Hij gelooft dat het Iraanse regime wellicht vooruitgang heeft geboekt met zijn langetermijnplannen, waarbij het de huidige black-out heeft gebruikt als excuus om nu technische en commandowisselingen door te voeren, terwijl alles plat ligt.

Amir Rashidi zei dat de vraag niet langer technisch was, maar politiek – met het argument dat de implementatie van een dergelijk systeem volledig afhankelijk was van politieke wil.

Starlink en andere internet-from-space-diensten, bekend als Low Earth Orbit (LEO), bemoeilijken ook de Iraanse controle tijdens de protesten.

Met de LEO-internetservice kunnen gebruikers alle censuur en afsluitingen overwinnen door verbinding te maken via satelliet.

De overheid was in staat sommige Starlink-gebruikers te verstoren en te ontwrichten, maar de BBC heeft bevestigd dat andere terminals operationeel bleven nadat het bedrijf zijn firmware had bijgewerkt om de blokkeringsinspanningen van de overheid te omzeilen.

Deze dienst is eigendom van Elon Musk doet ook afstand van abonnementskosten voor Iraanse gebruikers.

Ondanks het groeiende aantal instrumenten dat door repressieve regimes wordt gebruikt, blijft Woodward verrassend optimistisch over de toekomst van het internet.

Hij noemde de vooruitgang in LEO en het feit dat veel telefoons nu satelliet kunnen gebruiken, zelfs als het internet niet beschikbaar is voor zaken als SOS-berichten.

Er zijn ook nieuwe toepassingen die mesh-netwerken gebruiken door te vertrouwen op Bluetooth, wat connectiviteit kan bieden waar die er niet zou zijn.

“Het is vrijwel onvermijdelijk dat internettoegang uiteindelijk universeel zal worden, maar repressieve regimes zullen altijd een kat-en-muis-systeem blijven”, aldus Woodward.