Op eerste kerstdag dit jaar keerde Tarique Rahman – troonopvolger van de Bangladesh Nationalist Party (BNP) en de man waarvan velen denken dat hij de volgende premier van het land zou kunnen zijn – terug naar zijn land en kwam onmiddellijk in een machtsvacuüm terecht dat zich sinds de ineenstorting van de regering van de Awami League in augustus 2024 steeds groter heeft gemaakt.
Na zeventien jaar ballingschap wordt Rahmans aanraking van de grond zorgvuldig op camera vastgelegd, maar de gevolgen zijn eerder structureel dan symbolisch. Bangladesh is vandaag de dag een land zonder vaste pols, en de terugkeer van het land heeft een einde gemaakt aan de korte post-revolutionaire onderbreking van het land.
Vijf dagen later, op 30 december, werd het politieke moment nog meer een historische finalist. Khaleda Zia – voormalig premier en echtgenote van BNP-oprichter en voormalig president van Bangladesh, Ziaur Rahman – stierf na een langdurige ziekte, waardoor de laatste levende schakel met de oorspronkelijke leiderschapsgeneratie van de partij werd verbroken.
Rahman is niet langer de opvolger van Khaleda Zia. Hij is nu leider van de BNP, voorafgaand aan de verkiezingen op 12 februari.
Het land dat Rahman in 2008 verliet, is verdeeld; degene waarin hij nu leeft, is structureel aangetast. Sjeik Hasina’s overhaaste vertrek naar India nadat de opstand tegen haar een einde maakte aan anderhalf decennium van autocratisch bewind, maar een lege bureaucratie en een gescheurd sociaal contract achterliet.
Terwijl de interim-regering van Muhammad Yunus probeert de transitie in goede banen te leiden, beginnen de straatkrachten het formele gezag te negeren. In deze instabiliteit fungeert de aanwezigheid van Rahman als een hoogspanningsgeleider voor de BNP en vormt zo een brandpunt voor een oppositie die tot voor kort systematisch werd onderdrukt.
Voor miljoenen mensen die de verkiezingen van het afgelopen decennium onder Hasina’s autoritaire greep als een uitgemaakte zaak beschouwden, vertegenwoordigt Rahman een terugkeer naar keuze.
Maar Rahman is geen opstandige buitenstaander; hij is het eindproduct van het systeem dat hij wil leiden. Als zoon van twee voormalige leiders van het land heeft hij een dynastieke erfenis die nauw verbonden is met patronagenetwerken die het bestuur van Bangladesh lange tijd hebben belemmerd. Zijn nabijheid tot de macht werd gekenmerkt door beschuldigingen van informeel gezag en corruptie – beschuldigingen die zijn critici nog steeds politieke munitie bezorgen. Voor zijn aanhangers was hij het slachtoffer van wetteloosheid; voor critici is hij het bewijs waarom de democratische experimenten in Bangladesh vaak zijn mislukt vanwege de straffeloosheid van de elite.
Deze dualiteit bepaalt de spanning van zijn terugkeer. Rahman probeert nu verandering teweeg te brengen, waarbij hij de retoriek van straatagitatie verruilt voor het afgemeten ritme van een staatsman. Haar recente toespraken – waarin de nadruk werd gelegd op de bescherming van minderheden, de nationale eenheid en de rechtsstaat – suggereren dat een leider zich er terdege van bewust is dat de jongeren die hielpen bij het verdrijven van Hasina een simpele verandering in de identiteit van de heersende elite niet zullen accepteren.
De BNP die hij leidt, wordt nu geconfronteerd met een mondiaal geïntegreerd Bangladesh en heeft minder geduld voor politieke ambiguïteit. Als Rahman de macht overneemt, zal de druk om de rechterlijke macht en de verkiezingscommissie te hervormen dreigend zijn. Zonder institutionele geloofwaardigheid zal elk mandaat dat het land verkrijgt van zeer korte duur zijn.
Economisch gezien zal Rahman waarschijnlijk pragmatische duurzaamheid nastreven. De afhankelijkheid van Bangladesh van kledingexporten en buitenlandse investeringen laat weinig ruimte voor ideologische experimenten. De echte test is interne discipline. De verleiding om oude rekeningen te vereffenen en loyalisten te belonen via dezelfde winstzoekende kanalen die door het vorige regime werden gebruikt, zal groot zijn. De geschiedenis laat zien dat dit het punt is waar de leiders van Bangladesh hebben gefaald – en de huidige economische kwetsbaarheid van het land biedt hen geen ruimte om dat te doen.
De meest gecompliceerde arena is echter het buitenlands beleid – vooral de betrekkingen met India. Door de jaren heen heeft New Delhi in Sheikh Hasina een voorspelbare en transactionele partner gevonden. Daarentegen wordt de BNP door het Indiase veiligheidsestablishment lange tijd met strategisch wantrouwen en onbehagen bekeken.
Rahman lijkt nu een verandering te signaleren, waarbij hij zich afwendt van nationalistisch antagonisme naar wat hij omschrijft als ‘evenwichtige soevereiniteit’. Hij begrijpt dat Bangladesh weliswaar zijn betrekkingen met India moet herijken om de binnenlandse gevoelens te bevredigen, maar dat het zijn meest invloedrijke buurland niet tegen zich in het harnas mag jagen. Voor India bestaat de uitdaging erin te aanvaarden dat een stabiel, divers Bangladesh – zelfs onder zijn vertrouwde rivalen – beter is dan een voortdurend onstabiel Bangladesh.
Uiteindelijk betekent de terugkeer van Rahman niet alleen een zware test voor Bangladesh, maar ook voor het idee van democratische keuze in Zuid-Azië zelf. Dit was geen eenvoudige dynastieke opvolging; het is een berekening. Na jaren van stabiliteit en gecontroleerde resultaten is de terugkeer van politieke onzekerheid, paradoxaal genoeg, een teken van democratisch leven.
Of Tarique Rahman deze kans aangrijpt om het instituut dat hij ooit heeft verloren weer op te bouwen – of terug te keren naar de gewoonten uit het verleden – zal meer bepalen dan alleen zijn persoonlijke nalatenschap. Dit zal bepalen of Bangladesh eindelijk de cyclus van ballingschap en wraak kan doorbreken, of dat het zich eenvoudigweg aan het voorbereiden is op een nieuwe ineenstorting.
De standpunten in dit artikel zijn die van de auteur en weerspiegelen niet noodzakelijkerwijs het redactionele standpunt van Al Jazeera.
